กำลังโหลด...
บทที่ 3 จาก 9
温病条辩
整体意译
本篇为《温病条辨·原病篇》，吴鞠通摘录《黄帝内经》十九条，逐条加按语，目的是追溯温病源流、辨析温病与伤寒、阐明温病发生与预后。以下按原文顺序，分条意译。凡涉古方、针刺、预后判断，均为古代文献研读，不构成诊断、用药或治疗建议。
【一】气运与温病起始
《六元正纪大论》说：辰戌之年，初之气，民众易发温病；卯酉之年，二之气，疫厉大至，民易暴死；终之气，易病温。寅申之年，初之气，温病乃起；丑未之年，二之气，温厉大行，远近皆然；子午之年，五之气，易病温；己亥之年，终之气，易病温厉。
吴鞠通解释：这是从五运六气（古人以天干地支推演气候与发病规律的模型）角度，叙述温病的起始。每年温病有早晚、轻重的不同，是由司天、在泉、主气、客气相互叠加影响而成。吴鞠通认为，吴又可说“温病不是伤寒，温病多而伤寒少”，非常通达；但吴又可说“非其时而有其气”，有顾此失彼之嫌。年景和顺、收成好、天气安宁，民众气血也平和，即使该年温病应盛，发病也轻微；而灾荒、战乱之后，即使应轻之年也重。这是自然之理。
【二】伏气与温病总因
《阴阳应象大论》说：喜怒不节制，寒暑过度，生命就不坚固。所以重阴必阳，重阳必阴，因此说“冬伤于寒，春必病温”。
吴鞠通指出：前面第一条讲天地气运，从这条起专讲人为什么会受病。宋元以来许多名家分不清温病与伤寒。如庞安常、朱肱、韩祗和、王氏、刘守真、张子和等人，不是用治伤寒的方法治温病，就是把温暑当作伤寒；又怀疑麻黄、桂枝等辛温法不可用，于是另立防风通圣、双解通圣、九味羌活等方（这些古方仅作历史学术讨论，不作用药指导），甚至在辛温药中加苦寒药。王安道在《溯洄集》中辨得较详。
吴鞠通认为，论温病较详者，莫过张景岳、吴又可、喻嘉言三家。张景岳、喻嘉言都只盯着“寒”字，没注意经文前有“重阴必阳、重阳必阴”二句。张景岳把温病直接当作伤寒，沿用旧说，没有实得；喻嘉言虽有分析，但中篇也混入伤寒少阴、厥阴证，用药仍离不开辛温发表、辛热温里，危害很大。吴又可虽然能辨别寒温，不轻用辛温辛热甘温，但不明白伏气为病（感受外邪后不立即发病，邪气伏藏体内，待时而发）的道理，于是直接否定“冬伤于寒，春必病温”。
吴鞠通分析三家之偏：张氏混引经文，把伤寒化热后也称“热病”的文字用来解释温热，误把温病当伤寒；喻氏开口言春温，初春多见寒证，误把伤寒当温病；吴氏身处明末战乱、瘟疫流行之际，满眼温疫，于是直接否定经文。吴鞠通认为，伏气为病，如春温、冬咳、温疟，《内经》已明言；也有不是伏气，而是当下司天时令之气导致的，如《六元正纪》所说，这是常态；更有非其时而有其气，如吴又可所说“戾气”，间或存在，这是变局。关键在于医者善察常与变，而加以补救。
【三】藏精与预防
《金匮真言论》说：精是身体的根本，所以能够封藏精气的人，春天不会得温病。
吴鞠通引《易经》“履霜坚冰至”、《礼记》“凡事豫则立”、《内经》“上工不治已病治未病”，强调预防要早、要细。此条应与月令、与上一条“冬伤于寒”互相参看。冬天被寒邪所伤，春天易病温，只有善于藏精的人能够避免。能藏精，一切病都可以抵御，不单是温病。“不藏精”三字要灵活看，不专指房劳，一切能动摇人体精气的事情都算，比如冬日应寒反暖、阳气不潜藏、如春日般发泄，甚至桃李反季节开花，也是不藏精的表现。
【四】温与暑的时间分界
《热论篇》说：凡因伤寒而成温热病者，夏至前发病叫温病；夏至后发病叫暑病。暑病应当让汗出来，不要止汗。
吴鞠通解释：温是暑的渐次。夏至前是春季，春气温，阳气升发，阴精不足以承载，所以病温；夏至后温盛为热，热盛则湿动，热与湿相搏而为暑。“勿”是禁止之词，不要制止暑病的汗出，就是治暑的大法。
【五】伤寒与伤暑的鉴别
《刺志论》说：气盛而身寒，得之伤寒；气虚而身热，得之伤暑。
吴鞠通强调，这是伤寒与暑病的鉴别。经文如此明白，为何世人总用治寒法来治温暑？
【六】暑邪特性
《生气通天论》说：因于暑，会出汗，烦躁则喘喝，安静时多言。
吴鞠通解释：暑中有火🔥，火性急而主疏泄，所以让人自汗。火与心同气相求，所以易于心烦。烦则喘喝，是火克金（肺）导致喘，胸中清廓之气被郁遏，所以想呻吟。如果邪气不外发而内藏于心，则看似安静；心主言语，暑邪在心，即使安静也会自言自语不休。
【七】温病脉诊与尺肤诊
《论疾诊尺篇》说：尺部皮肤热甚，脉盛而躁者，是温病；脉盛而滑者，是病邪将外出。
吴鞠通认为，从这条以下是温病的诊断方法。经文辨别温病如此清楚，世人却都说是伤寒，并用治伤寒足三阴经的温法，大错。张景岳作《类经》，割裂经文，蒙混成章，是没有细读。尺肤热，是火烁阴精；脉盛躁，是阴精被火煎沸；脉盛而滑，是邪气有外达之机。
【八】热病针刺与死证
《热病篇》说：热病三日，气口脉静而人迎脉躁者，取诸阳经五十九刺，以泻其热而出汗，并实其阴以补不足。身热甚，而阴阳脉皆静者，勿刺；其可刺者，急取之，不汗出则泄。所谓勿刺者，是有死征。热病七八日，动喘而脉弦者，急刺之，汗将自出，浅刺手大指间。热病七八日脉微小，病人尿血，口中干，一日半而死；脉代者一日死。热病已得汗出而脉尚躁，喘，且复热，勿刺肤，喘甚者死。热病七八日脉不躁，或躁不散数，后三日中可能有汗；三日不汗四日死；未曾汗者，勿腠刺之。
热病不知所痛，耳聋不能自收，口干，阳热甚，阴分反有寒象者，热在骨髓，死不治。
热病已得汗而脉尚躁盛，这是阴脉之极，死；得汗而脉静者，生。热病脉尚躁盛而不得汗者，此阳脉之极，死。脉盛躁，得汗而静者生。
热病不可刺者有九种：一，汗不出，大颧发赤，哕者死；二，泄而腹满甚者死；三，目不明，热不已者死；四，老人婴儿，热而腹满者死；五，汗大出，呕，下血者死；六，舌本烂，热不已者死；七，咳而衄血，汗不出，或汗出不至足者死；八，髓热者死；九，热而痉者死，表现为腰折、瘛疭、齿噤。凡此九者，不可刺。
太阳之脉色荣于颧骨，为热病，与厥阴脉争见者，死期不过三日。
少阳之脉色荣于颊前，为热病，与少阴脉争见者，死期不过三日。
吴鞠通按语解释：
这段列举热病死征，以禁止针刺，因为此时针刺可能导致加速死亡。但刺法不可用，间或也有可药而愈者。刺法能泄能通，开热邪闭结最快；至于益阴留阳，实为刺法所短，汤药所长。
“热病三日而气口静人迎躁”，说明邪尚浅，在上焦，可刺诸阳经以泄阳邪，阳气通则汗随之；所谓“实其阴以补其不足”，是因阳盛则阴衰，泻阳之有余，即所以补阴之不足。吴鞠通认为“实其阴以补其不足”是治温热的关键大纲：热病未有不耗阴者，阴耗未尽可能生，耗尽则阳气无所留恋，必脱而死。
身热甚而脉阴阳皆静，是脉证不应，阳证见阴脉，故勿刺。
热病七八日动喘而弦，喘为肺气实，弦为风火鼓荡，所以浅刺手大指间少商穴，以泄肺气，肺热痹开则汗出。
热病七八日脉微小，是邪气深入下焦血分，逼血从小便出而尿血，肾精告竭，阴液不得上潮，故口干；脉微小，不惟阴精竭，阳气亦随之而竭，死象明显。若脉实者可治。
热病已得汗，脉尚躁而喘，说明还会复热；热不为汗衰，火克金故喘，肺之化源欲绝，故死。
热病不知所痛，是正气衰不能与邪争；耳聋，是阴伤精欲脱；不能自收，是真气疲惫；口干热甚，是阳邪独盛；阴分反有寒象，此“寒”字作“虚”字讲，说明下焦阴精亏损，真气败散已见，邪热不退，所以热在骨髓，死不治。
已得汗而脉尚躁盛，是阴虚之极，故曰死。但若用药得法，也有生者。脉躁盛不得汗，是阳盛之极，阴无容留之地，故亦曰死，但用药开之得法，犹可生。
九种不可刺死证，吴鞠通逐一解释病机：汗不出颧赤，是邪盛不得解；哕，是脾阴病。阴阳齐病，治阳碍阴，治阴碍阳，故曰死。泄而腹满甚，是脾阴病重，也属阴阳皆病。目不明，是精散气脱。老人婴儿，一者孤阳已衰，一者稚阳未足，再得温热阳病，又加腹满阴病，故有死道。汗不出是邪阳盛，呕是正阳衰；下血是热邪深入，逼迫阴络。舌本烂，是肾、胆、心等经火结于血分，肾水不得上济。咳而衄血，是邪闭肺络，上行清道；汗出邪泄可生，否则化源绝。髓热，是邪入至深至肾；热而痉，是邪入至深至肝。
太阳脉色荣颧骨，手太阳脉斜络于颧，与足太阳交会，太阳属水，水受火沸，色赤为热病；与厥阴木气相争，水受火反克，金不来生水反生火，所以死速。少阳脉色荣颊前，手少阳出耳前，过客主人前，交颊至目锐眦而交足少阳，颊前是两少阳交会处；少阳属相火，少阴属君火，二火相炽，水难承受，所以不出三日而死。
（以上针刺、预后内容，仅作经典理法研读，不构成任何治疗建议。）
【九】阴阳交死证
《评热病论》说：黄帝问，有病温者，汗出后又发热，脉躁疾，不因汗出而减轻，狂言不能食，病名为何？岐伯说：病名阴阳交，交者死。人所以出汗，都生于谷气，谷气生于精气。邪气与正气在骨肉相争而得汗，是邪却而精胜；精胜则当能食而不复热。今汗出而辄复热，是邪气胜；不能食，是精无所补；病邪留而不去，其寿命将倾。《热论》又说：汗出而脉尚躁盛者死。现在脉与汗不相应，是不胜其病，死象明显。狂言是失志，失志者死。今见三种死征，不见一种生象，虽一时缓解，也必死。
吴鞠通说：经文明言必死之证，谁敢说必生？但若药用得法，有可生之理，即所谓针与药各有不同用途。
【十至十五】五脏热病
《刺热篇》分别讲五脏热病症状、传变、死亡时日与刺法。
肝热病：先小便黄，腹痛多卧，身热；热争则狂言及惊，胁满痛，手足躁，不得安卧；庚辛日加重，甲乙日大汗，气逆则庚辛日死。刺足厥阴、足少阳。
吴鞠通解释：肝脉络阴器，又主疏泄，肝病则疏泄失常，故小便先黄。腹痛多卧，是木病克脾土。热争是邪热与正气相争。狂言及惊，是手厥阴心包同病，两厥阴同气，热争则手厥阴亦病。胁满痛，是因肝脉行于身体两旁。手足躁不得安卧，是肝主风，风淫四肢；又木病克土，脾主四肢；木病热，必吸少阴肾中真阴，阴伤则不安。庚辛属金克木，故甚；甲乙属木旺时，故汗出而愈。
心热病：先不乐，数日乃热；热争则卒心痛，烦闷善呕，头痛面赤无汗；壬癸日加重，丙丁日大汗，气逆则壬癸日死。刺手少阴、手太阳。
吴鞠通解释：心病先不乐，是因膻中代心用事，喜乐出于膻中，心病故不乐。卒心痛，是邪正相争。烦闷，是心主火故烦，膻中气不舒故闷。呕，是肝病，两厥阴同气，膻中代心受病，肝病亦见；邪在膈上，多善呕。头痛是火升，面赤是火色。无汗，是因汗为心液，心病故汗不得通。
脾热病：先头重，颊痛，烦心，颜青，欲呕，身热；热争则腰痛不可俯仰，腹满泄，两颔痛；甲乙日加重，戊己日大汗，气逆则甲乙日死。刺足太阴、足阳明。
吴鞠通解释：脾属湿土，性重，湿邪中人，头部如裹，故脾病头先重。颊属少阳，土与木互相胜负，土病则木病亦见。脾脉注心，故烦心。颜青欲呕，也是木病。腰为肾之府，脾主制水，脾病不能制水，故腰痛；脾病胃不能独治，阳明主束骨利关节，故痛至不可俯仰。腹满泄，是脾经本病；颔痛，也是木病。
肺热病：先淅然厥，起毫毛，恶风寒，舌上黄，身热；热争则喘咳，痛走胸膺背，不得太息，头痛不堪，汗出而寒；丙丁日加重，庚辛日大汗，气逆则丙丁日死。刺手太阴、手阳明，出血如大豆，立已。
吴鞠通解释：肺病先恶风寒，是因肺主气，又主皮毛，肺病则气贲郁，不能捍卫皮毛。舌上黄，是肺气不化，湿热聚而为黄苔。喘，是气郁极；咳，是火克金。胸膺为背之府，肺主天气，肺气郁极，故痛走胸膺背。不得太息，是气郁之极。头痛不堪，也是天气贲郁之极。汗出而寒，是毛窍开则汗出，汗出卫虚故恶寒，又肺本恶寒。
肾热病：先腰痛，胻酸，苦渴数饮，身热；热争则项痛而强，胻寒且酸，足下热，不欲言；其逆则项痛，员员澹澹然；戊己日加重，壬癸日大汗，气逆则戊己日死。刺足少阴、足太阳。
吴鞠通解释：腰为肾之府，肾脉贯脊。胻酸，是热烁液。肾主五液而恶燥，病热则液伤而燥，故苦渴饮水求救。项为太阳经所过，肾病热争，脏病甚而移于腑，故项痛而强。胻寒，是热极似寒；酸，是热烁液。足下热，是因肾脉斜趋足心涌泉穴。不欲言，是肾病水克火，心主言。员员澹澹，形容痛甚而无可奈何。
สัญญาณที่ใบหน้า：ผู้ป่วยไข้ร้อนที่เกี่ยวกับตับ แก้มซ้ายจะแดงก่อน；ผู้ป่วยไข้ร้อนที่เกี่ยวกับหัวใจ หน้าผากจะแดงก่อน；ผู้ป่วยไข้ร้อนที่เกี่ยวกับม้าม จมูกจะแดงก่อน；ผู้ป่วยไข้ร้อนที่เกี่ยวกับปอด แก้มขวาจะแดงก่อน；ผู้ป่วยไข้ร้อนที่เกี่ยวกับไต คางจะแดงก่อน。โรคยังไม่แสดงอาการ แต่หากพบสีแดงปรากฏให้เห็น ควรรักษาด้วยการแทงเข็ม เรียกว่า การรักษาก่อนที่โรคจะเกิด
อู๋ จวี้อิ้ง อธิบายว่า：อวัยวะทั้งห้าจะป่วย ต้องมีสัญญาณปรากฏที่ตำแหน่งที่เกี่ยวข้องก่อน เพื่อเตือนให้คนรักษาตั้งแต่เนิ่น หลีกเลี่ยงไม่ให้ความร้อนปะทะกันแล้วโรคจะหนัก
【๑๖】ข้อห้ามสำหรับผู้ป่วยไข้ร้อนหลังหายดีแล้วกลับเป็นซ้ำ
《บทความเรื่องความร้อน》กล่าวว่า：จักรพรรดิเหลืองถามว่า ไข้ร้อนหายดีแล้ว บางครั้งยังมีโรคตกค้าง เหตุใด？ฉีป๋อตอบว่า：ตอนที่ร้อนจัด ฝืนกินอาหาร จะทำให้มีความร้อนตกค้างหลงเหลืออยู่ โรคอ่อนกำลังลงแล้วแต่ความร้อนยังแฝงอยู่ เพราะพลังงานอาหารกับความร้อนที่ตกค้างปะทะกัน ความร้อนสองอย่างรวมกัน จึงเกิดโรคตกค้าง การรักษาโรคตกค้างต้องดูว่าอาการเป็นหยิ่นหรือหยาง ปรับให้สมดุล ไข้ร้อนเริ่มทุเลา กินเนื้อสัตว์จะทำให้เป็นซ้ำ กินมากไปจะทำให้โรคตกค้าง นี่คือข้อห้าม
อู๋ จวี้อิ้ง อธิบายว่า：ข้อห้ามของไข้ร้อน ความหมายชัดเจนอยู่แล้ว โดยทั่วไปเมื่อเชื้อโรคเข้าสู่ร่างกาย มักอาศัยสิ่งที่มีรูปร่างเป็นที่ยึดเหนี่ยว ตอนที่ความร้อนแรงห้ามกินอาหารเด็ดขาด พอความร้อนลดลงแล้วต้องกินแต่น้อย เหมือนกับยุทธศาสตร์兵的“ปิดด่านกำจัดศัตรู” ต้องรอจนกว่าความร้อนและเชื้อโรคจะหมดไปโดยสิ้นเชิง แล้วค่อยกินอาหารตามปกติได้
【๑๗】โรคระบาดกับพลังที่ถูกต้อง
《บทความเรื่องการฝังเข็ม》กล่าวว่า：จักรพรรดิเหลืองถามว่า โรคระบาดทั้งห้ามาถึง ล้วนติดต่อกันได้ ไม่ว่าผู้ใหญ่หรือเด็ก อาการคล้ายคลึงกัน จะไม่ให้ติดเชื้อได้อย่างไร？ฉีป๋อตอบว่า：ผู้ที่ไม่ติดเชื้อ เพราะพลังที่ถูกต้องอยู่ภายใน เชื้อโรคไม่สามารถเข้าทำลายได้
อู๋ จวี้อิ้ง กล่าวว่า：นี่คือคำพูดถึงวิธีการหลีกเลี่ยงโรคระบาด ภายหลังยังมีคำว่า“หลีกเลี่ยงพิษของเชื้อโรค” เป็นต้น รวมถึงเรื่องการนึกภาพพลังงานสีเขียว สีขาว ซึ่งใกล้เคียงกับคำสอนของสำนักจู้โจว คงเป็นสิ่งที่คนรุ่นหลังแต่งเติมขึ้น จึงตัดทิ้ง สาระสำคัญไม่พ้นสองประโยคที่ว่า“พลังที่ถูกต้องอยู่ภายใน เชื้อโรคไม่สามารถเข้าทำลายได้”
【๑๘】ไข้ร้อนที่พลังหยิ่นและเลือดพร่องอย่างมาก จะเสียชีวิต
《บทความอี้วี่ปั้น》กล่าวว่า：เป็นไข้ร้อนและพลังหยิ่นเลือดพร่องอย่างมาก จะเสียชีวิต
อู๋ จวี้อิ้ง อธิบายว่า：คนที่เป็นไข้ร้อน พลังหยิ่นและเลือดพร่องอย่างมาก จะไม่มีของเหลวในร่างกายพอที่จะเอาชนะความร้อนชื้น จึงเสียชีวิต
【๑๙】การวินิจฉัยร่วมระหว่างการจับชีพจรและการตรวจผิวหนังบริเวณแขน
《บทความว่าด้วยสภาวะคนปกติ》กล่าวว่า：คนเรา หายใจเข้าหนึ่งครั้ง ชีพจรเต้นสามครั้ง หายใจออกหนึ่งครั้ง ชีพจรเต้นสามครั้ง และชีพจรเต้นเร็วกระวนกระวาย ผิวหนังบริเวณแขน (distal to the elbow on the medial aspect of the forearm) ร้อน เป็นไข้ร้อน；ผิวหนัง这不热แต่ชีพจรลื่น เป็นโรคลม；ชีพจรขัดตะกุกตะกัก เป็นโรคชา
อู๋ จวี้อิ้ง อธิบายว่า：หายใจเข้าและออกแต่ละครั้งชีพจรเต้นสามครั้ง คือชีพจรเต้นเร็วถึงหก-เจ็ดครั้งต่อหนึ่งลมหายใจ ถ้าผิวหนังนี้ ร้อน แสดงว่าเป็นไข้ร้อน เพราะไข้ร้อนจะทำลายสารเหลวในปอดและไต ทั้งสองอวัยวะนี้ ชีพจรบริเวณนี้ (尺) เกี่ยวข้องกับไต จุดฝังเข็มบริเวณนี้ (尺) เกี่ยวข้องกับปอด ถ้าผิวหนังนี้ไม่ร้อนแต่ชีพจรลื่น เป็นโรคลม เพราะลมทำลายหยาง ส่วนนี้เป็นหยิ่น จึงไม่ร้อน ถ้าชีพจรเต้นเร็วและขัดตะกุกตะกัก เป็นเพราะพลังงาน (ชี่) มากเกินไปแต่เลือดพร่อง เป็นโรคชา
อู๋ จวี้อิ้ง เชื่อว่า สาระสำคัญของบทนี้สรุปได้ดังนี้:
ไข้ร้อนต้องแยกออกจากไข้หวัด
อู๋ จวี้อิ้ง ติเตียนแพทย์สมัยยวนซ่งที่ใช้วิธีรักษาไข้หวัดมารักษาไข้ร้อน นี่คือจุดเริ่มต้นทางทฤษฎีของสำนักไข้ร้อน ไข้ร้อนไม่ใช่ตัวแทนของไข้หวัด กลไกโรคหลักคือความร้อนชื้นทำลายหยิ่น ไม่ใช่พลังงานเย็นยึดเหนี่ยวภายนอก
หยิ่นจิง (สารจิงหยิ่น) เป็นหัวใจหลักของการกลับสู่ภาวะปกติของไข้ร้อน
บทนี้กล่าวถึง“หากเก็บรักษาสารจิงไว้ ฤดูใบไม้ผลิจะไม่เป็นไข้ร้อน”“ไข้ร้อนที่หยิ่นพร่องมากจะตาย”“ทำให้หยิ่นแข็งแรงเพื่อชดเชยส่วนขาด” คนโบราณเชื่อว่าการเกิด การแพร่กระจาย และการพยากรณ์โรคไข้ร้อน ล้วนสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับความเพียงพอของสารจิงหยิ่น กระบวนการไข้ร้อนต้องสูญเสียหยิ่น การรักษาหยิ่นไว้ได้มากเพียงใด โอกาสรอดชีวิตก็มีมากเพียงนั้น
ฤดูกาล เชื้อโรคแฝง และพลังพิษ เป็นสามแหล่งที่มาของไข้ร้อน
อู๋ จวี้อิ้ง แยกแยะสามกรณี: หนึ่งคือพลังลมปราณของฤดูกาลนั้นโดยตรงทำให้เกิดโรค สองคือโรคจากการแฝงตัวของเชื้อ กล่าวคือ“หนาวทำลายในฤดูหนาว ฤดูใบไม้ผลิจะเกิดไข้ร้อน” สามคือพลังที่ผิดปกติของฤดูกาลและพลังพิษ นั่นคือโรคระบาดที่อู๋ โยวเค่อพูดถึง สิ่งนี้แสดงให้เห็นว่าคนโบราณพยายามใช้หลักการ“ปกติและผิดปกติ” มาจัดการความซับซ้อนของการเกิดโรคไข้ภายนอก
การรักษาก่อนเกิดโรคและข้อห้ามด้านอาหาร
ตั้งแต่การเก็บรักษาสารจิง การแทงเข็มตั้งแต่เนิ่น การสังเกตสัญญาณสีหน้าที่ใบหน้า ไปจนถึงการ “กินแต่น้อย กินเนื้อได้หลังไข้ทุเลา” ล้วนแทรกแนวคิดการป้องกันและการดูแลหลังป่วย โดยเฉพาะทฤษฎี“การเป็นซ้ำจากอาหาร” ที่เชื่อว่าความร้อนตกค้างและพลังอาหารช่วยส่งเสริมกัน ซึ่งสอดคล้องกับประสบการณ์สมัยใหม่ที่หลังเป็นไข้ไม่ควรทานอาหารมันหรือโปรตีนสูงเร็วเกินไป
เนื้อหานี้อ้างอิงจากคัมภีร์แพทย์แผนโบราณของจีน มีไว้เพื่อการศึกษาวัฒนธรรมดั้งเดิมและการศึกษาค้นคว้าเท่านั้น ไม่ถือเป็นการวินิจฉัย การใช้ยา หรือคำแนะนำในการรักษาทางการแพทย์ใดๆ หากไม่สบาย โปรดปรึกษาแพทย์