กำลังโหลด...
บทที่ 11 จาก 13
脉经
本卷分九节，围绕妇人胎产、经带、杂病及小儿病展开。以下逐节作白话意译与理法解读。本卷所涉方药、针灸、外治等内容，均为古代学术理法说明，仅供传统文化研读，不构成任何医疗诊断、用药或治疗建议。
本节讨论通过脉象判断妊娠、推测胎儿性别和临产征兆。
脉来平和但偏虚，常见于哺乳期女性。《内经》说“阴搏阳别，谓之有子”，意思是尺阴脉搏动有力、与阳脉明显不同，是气血调和、阴阳相合而成孕的表现。诊察手少阴心经脉搏动明显，也常被看作妊娠之象。这是因为心主血脉；而肾与“胞门”“子户”（子宫、产门）相关，尺部候肾，因此尺脉按之连续不绝，是妊娠脉法之一。三部脉浮沉均匀、按之不断，也可考虑妊娠。孕早期寸脉微小，一呼一吸五至；到三月时尺脉偏数。脉滑疾而重按易散，约胎三月；重按不散、疾而不滑，约胎五月。
古人还记载多种推测男女的方法：左侧脉疾为男，右侧脉疾为女；太阴脉沉为男，太阳脉浮为女；左手沉实为男，右手浮大为女；左右尺脉偏大、偏浮、偏沉等均被用来推测男女和双胎。另有行为观察法，如让孕妇向南行走后从后呼唤，看其向哪侧回头；或如厕时丈夫从后急呼；甚至观察丈夫乳房是否有“核”。这些方法多属古验，不可作确定性判断。
临产方面，若妇人脉象“离经”——即脉象离开平常节律而见浮散，伴腹痛牵引腰脊，说明即将分娩；这时的“离经”并非病态。若夜半出现离经脉，古人按经验推测日中可能生产。
本节核心是“以脉候胎”和“以经络候胎”。古人认为妊娠是“阳施阴化”，即阴阳气血和调而结成胎。脉象判断妊娠，本质是观察气血是否充盛、运行是否滑利、尺部是否有根。推测男女则建立在“左属阳、右属阴”“浮为阳、沉为阴”等阴阳分类上，试图以左右、浮沉、大小判断胎儿阴阳属性。
妊娠后血容量增加、循环加快，脉象可见滑利或偏数，这与现代医学对妊娠期血流动力学变化的认识有相通之处。但以左右脉、回头方向、丈夫乳房变化判断胎儿性别，缺乏科学依据，属于历史文化经验，不应采信。临产“离经”可理解为临近分娩时内分泌、循环和宫缩变化的综合反映，但不能精确预测分娩时辰。
孕期重在气血调和、情志安稳、劳逸适度。作息规律、饮食有节、避免惊恐和过劳，对胎儿和母体都有益。孕晚期应注意临产信号，及时到医疗机构待产，不依赖古法推测性别和产时。
本节内容较多，涉及孕期逐月养胎、妊娠腹痛、下血、水肿、癥积等病证鉴别。
古人提出“逐月养胎”：怀胎一月由足厥阴肝经养，二月足少阳胆经，三月手心主包络，四月手少阳三焦，五月足太阴脾经，六月足阳明胃经，七月手太阴肺经，八月手阳明大肠经，九月足少阴肾经，十月足太阳膀胱经。每条经养胎三十日。手太阳、手少阴不参与养胎，而主月经和乳汁。妊娠期间不可对这些养胎经脉随意灸刺，否则可能堕胎。
妊娠早期若口渴而脉反迟，可能为“水分”（水气病）；若又腹痛，可能流产。孕期脉浮汗出可能小便不通；脉数可能发痈脓；五六月脉数提示胎可能受损；脉紧可能胞漏（阴道出血）；脉迟可能腹满而喘；脉浮可能出现水肿。
文中通过多组问答讨论了妊娠合并发热、下利、下血、腹痛、水肿等。例如：脉浮数、发热呕咳、下利、不欲食、经水绝，古医认为是虚人妊娠而见“戴阳”之象，并依五行解释燥热到立秋可退。妊娠六七月脉弦发热、小腹冷如扇，古人认为是“子脏开”，用温法如附子汤温其脏。妊娠七月、八月若脉实大牢强，预后较好；若沉细则预后差。妊娠六七月突然下大量液体，称“孤浆预下”，易流产。
对双胎一死一生，古人认为是“阴阳俱盛故成双躯”，若少阴脉微紧、血浊凝滞、经养不周，则一胎夭折；表现为少腹冷满、膝髌疼痛、腰重起难，应及早处理，以免“害母失胎”。
下血方面，妊娠腹中痛而漏下者为“胞漏”，古方用胶艾汤；妊娠经断三月而下血不止、脐上有胎动，古医认为是“癥”（瘀积）与胎并存，用桂枝茯苓丸下癥。二者均属古代理法，体现“止血安胎”与“去瘀安胎”的不同思路。
后续还讨论了“血分”和“水分”的鉴别：先经水断，后病水，为“血分”，比较难治；先病水，后经水断，为“水分”，较易治，利水以后月经可自复。还有妇人经闭与癥积、居经等鉴别，古医结合脉象和病史判断是否为怀孕，并强调亡津液、下利、产后哺乳等可导致月经量少或经闭。
原文“若宫里张氏不瘥”一段有脱误，后世校注已标明阙疑，此处不作强解。
本节核心是“辨证妊娠与病证”：
逐月养胎理论有历史价值，但“灸刺其经必堕胎”的绝对化说法并不适用于现代。妊娠期下血、腹痛、发热、突发流液等情况，现代医学需排查流产、异位妊娠、感染、胎盘异常、妊娠期高血压疾病等，不应仅凭脉象和古方处理。方药如胶艾汤、桂枝茯苓丸、当归贝母苦参丸、葵子茯苓散、当归散、温经汤等，后世虽有应用，但必须在执业医师指导下使用，本文不作任何用药建议。
孕期应避免外感风寒湿邪，保持情绪稳定，饮食清淡有节，适度活动。若出现腹痛、下血、发热、水肿明显、胎动异常、流液等症状，应尽早就医，不可依赖自行服药或古法养胎。
本节专论产后常见病。古医总结新产妇人有三病：痉、郁冒、大便难。痉因产后失血过多、多汗、易中风邪；郁冒因失血又汗出、寒邪乘虚；大便难因津液亏虚、胃肠干燥。
产后郁冒表现为脉微弱、呕不能食、大便反坚、只头部出汗。病机是血虚导致气厥，气厥则头目昏冒；若欲缓解，常大汗出，因阴血虚而阳气独盛，汗出后阴阳可暂复。若便坚、呕不能食，古人用小柴胡汤；七八日后发热转为胃热气实，用承气汤。均属古代理法。
产后外感风邪迁延不愈，头微痛、恶寒、时有发热、心下坚、干呕、汗出，古人认为是“阳旦证”仍在，可与阳旦汤（即桂枝剂）。产后中风发热、面红、喘而头痛，用竹叶汤。产后腹中痛，用当归羊肉汤。产后腹痛烦满不得卧，用枳实芍药散；若不愈，考虑腹中有干血着于脐下，用下瘀血汤。产后七八日，少腹坚痛、恶露不尽、不大便、发热烦躁、谵语，古人认为是里热结于膀胱，可用承气汤。产后中虚烦乱呕逆，用竹皮大丸；产后热利、下重、体虚，用白头翁加甘草汤。
产后“多虚多瘀”：一方面亡血伤津，气血亏虚；另一方面恶露未净，易感外邪、易挟瘀热。治疗既需扶正，又需祛邪，且不可峻攻。新产三病概括了产后失血、津亏、外感的典型状态。
现代产科也关注产后出血、感染、静脉血栓、便秘、情绪障碍、发热等问题。古人用小柴胡汤、承气汤等属辨证施治，但现代产后治疗需明确病因，如感染需抗感染，出血需查找原因，不可自行服方。文中“阳旦证”与桂枝汤类方提示古人对产后外感的处理思路，但不作用药指导。
产后宜注意保暖避风，但不宜过度捂汗；适当补充水分与营养，保持大便通畅；恶露异常、发热、腹痛加重时应及时就医。注意休息，避免过早过劳。
“带下”在古医书中含义较广，可泛指妇科经带病。本节讨论带下、不孕、月经闭止、居经等。
带下病可见脉浮而肠鸣腹满，脉紧而腹痛，脉数而阴中痒痛生疮，脉弦而阴部掣痛。古人将带下分为三门：已产者属“胞门”，未产者属“龙门”，未嫁女属“玉门”。未出嫁女子有三种情况易致病：月经初下时阴中热而吹风取凉；用冷水洗；见到红色分泌物惊恐受吓。
对带下病，古医通过问饮食判断病在上、中、下焦：厌食、闻谷气臭为上焦；略欲食、不食亦可为中焦；饮食如故为下焦，属带下。带下而经水不利、少腹满痛、月经一月再至，用土瓜根散；带下脉浮、恶寒漏下者预后较差。
月经不调方面，少女初潮后经断一年，古人称为“避年”，认为不必惊恐，后可自下。少腹冷、恶寒日久，年轻者可能无子，年长者可能绝产；脉微弱而涩也有类似判断。肥人脉细、胞有寒者少子。妇人年五十下利数十日不止、暮发热、少腹里急痛、腹满、手掌热、唇口干燥，古人认为属带下，因半产后瘀血停留，用温经汤。
对“居经”，古人指月经三月一来或经水数月一行，有生理性也有病理性。若因下利亡津液导致经断，利止津液复则经可自下。若脉微涩、血气俱虚，年少女可为亡血；哺乳期下利者可理解，否则可能为居经。对年五十“清血”而二三日不止，古医有判为居经不须治之说，但这在今天需要非常谨慎，必须首先排除器质性病变。
本节核心是“带下辨门”与“经候辨虚实”。古人认为经带病与寒、湿、瘀、虚关系密切；通过脉、症、年龄、产育史、饮食判断在何脏何焦。治疗思路有温经散寒、活血利湿、健脾和胃等。
“带下”大致可对应现代妇科的白带异常、盆腔炎、宫颈疾病、内分泌失调等多种情况。以颜色、质地、气味辨五色带，在中医妇科仍有传承，但现代必须结合分泌物检查、超声、细胞学等明确病因。所谓“避年”“居经”，可能对应青春期稀发排卵或围绝经期月经改变，但不经检查不可轻判为生理。尤其年五十前后异常出血，应排除内膜病变。文中方药仅作学术理法说明，不构成用药建议。
经期及产后注意保暖，避免淋雨、涉水、冷水洗浴和受寒；保持情志舒畅；注意外阴卫生；月经周期或出血量明显异常时，应到妇科就诊。
本节讨论经期发汗后郁冒、五崩、漏下、经闭不利及妇人腹痛。
经水适来而发汗，可导致表里俱虚，出现郁冒不知人。若妇人发作如癫疾样郁冒，一日二十余次，脉濡而紧，古医推测可能与年少时经水来而房事过度、精感命门开、经下血虚、寒邪乘虚入荣卫有关；冷积丹田，气上冲胸，出现涎唾多、眩冒、气冲髀间发热，易被误诊为癫，误灸则加重。
妇人苦气上冲胸、眩冒、吐涎沫、髀里气冲热，脉沉微，古医认为属“血厥”：卫气伏、荣气绝、亡血损经络，寒邪上郁，面红如醉、形体似肥，实为浮虚。若误用泻下、长针，会更加重。
五崩以排出物形态颜色分类：白崩如涕，赤崩如绛色液，黄崩如烂瓜，青崩呈蓝色，黑崩如血。妇人四十九岁经水当断而不断，古医认为可致虚。脉弦大而芤、革脉，主半产、漏下，古方用旋覆花汤；漏下色黑不止者用胶姜汤；经水不利用抵当汤；经闭、干血、下白物者用矾石丸；妇人腹中诸痛用当归芍药散；腹中痛用小建中汤。
หัวใจของเนื้อหาส่วนนี้คือโรคสตรีต่างๆ เช่น ประจำเดือน不正常 ลมหนาว coagulate เลือด และเลือดคั่ง obstruct เส้นลมปราณ ซึ่งก่อให้เกิดโรคประจำเดือน ตกขาว อาการทางจิต และปวดท้อง บรรดาอาการ 郁冒 (หน้ามืด) 血厥 (เลือดทำให้เป็นลม) และอาการทางจิต ถูกอธิบายภายใต้ระบบของปราณและเลือด เส้นประสาทพิเศษ (奇经) และ命门 (ประตูชีวิต) ส่วน五崩 (เลือดออกผิดปกติ 5 ชนิด) จับคู่สีทั้งห้ากับอวัยวะทั้งห้า เป็นวิธีการจำแนกเลือดออกผิดปกติของคนโบราณ
อาการหวัดระหว่างมีประจำเดือน หน้ามืดหลังการทำให้เหงื่อออก อารมณ์แปรปรวน ฯลฯ ในปัจจุบันต้องให้ความสนใจกับภาวะโลหิตจาง ความดันโลหิตต่ำ น้ำตาลในเลือดต่ำ การติดเชื้อ เป็นต้น หากมีอาการ "郁冒" (หน้ามืด) หรือ "เป็นบ้า" (如癫) เกิดขึ้นซ้ำๆ ควรตรวจคัดกรองโรคทางระบบประสาท จิตเวช และต่อมไร้ท่อ ห้ามใช้วิธีการจี้ด้วยเปลวไฟ (灸) หรือระบาย (下) อย่างผิดพลาด 五崩 (เลือดออกผิดปกติ 5 ชนิด) ส่วนใหญ่เป็นภาวะเลือดออกจากโพรงมดลูกผิดปกติ จำเป็นต้องตรวจด้วยอัลตราซาวนด์ ระดับฮอร์โมน และพยาธิวิทยาของเยื่อบุโพรงมดลูก เป็นต้น ตำรับยาที่กล่าวถึงในบทความ เช่น 抵当湯, 矾石丸 เป็นต้น จัดเป็นวิธีการโบราณในการทำลายเลือด (破血) ทำให้แห้ง และระงับตกขาว ไม่ควรใช้เอง
ช่วงก่อนและหลังมีประจำเดือน หลีกเลี่ยงการออกเหงื่ออย่างหนัก การทำงานหนักเกินไป และการมีเพศสัมพันธ์ที่ไม่เหมาะสม รักษาสภาพอารมณ์ให้มั่นคง หากมีความผิดปกติของปริมาณ สี กลิ่นของเลือดประจำเดือน ควรรีบพบแพทย์โดยเร็ว สตรีในช่วงวัยใกล้หมดประจำเดือน (围绝经期) ควรตรวจสุขภาพเป็นประจำ
เนื้อหาในส่วนนี้กล่าวถึงอาการมีสิ่งแปลกปลอมในลำคอของสตรี อารมณ์เศร้าโศก ความร้อนเข้าสู่ห้องเลือด (热入血室) และอาการท้องน้อยแน่น
สตรีรู้สึกเหมือนมีเนื้อปิ้งหรือของเน่าอุดตันอยู่ในลำคอ รินออกไม่ได้ กลืนไม่ลง คนโบราณใช้ตำรับ 半夏厚朴汤 (Banxia Houpu Tang) สตรีที่ "脏燥" (ความแห้งของอวัยวะภายใน) แสดงอาการชอบเศร้าโศก อยากร้องไห้ เหมือนมีวิญญาณมาสิง แฮ่กบ่อยๆ ใช้ตำรับ 甘草小麦汤 (Gancao Xiaomai Tang)
เมื่อโรคหวัดจากลมภายนอกและประจำเดือนปรากฏร่วมกัน คนโบราณเสนอแนวคิด "热入血室" (ความร้อนเข้าสู่ห้องเลือด):
อาการท้องน้อยแน่นเหมือนมีตุ่มนูน ปัสสาวะลำบากเล็กน้อยแต่ไม่กระหายน้ำ เกิดขึ้นหลังคลอดบุตร เป็นน้ำและเลือดขังอยู่ในห้องเลือด ตำรับโบราณใช้ 大黄甘遂汤 (Dahuang Gansui Tang)
เนื้อหาส่วนนี้ประกอบด้วยแบบจำลองโรคทางนรีเวชที่สำคัญสองแบบ:
"ความรู้สึกมีสิ่งแปลกปลอมในลำคอ" พบได้ในโรคคอหอยอักเสบเรื้อรัง กลุ่มอาการ癔球症 (ความรู้สึกเหมือนมีก้อนในคอ) โรคกรดไหลย้อน เป็นต้น; "脏燥" คล้ายกับภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล หรือความผิดปกติทางอารมณ์ในช่วงใกล้หมดประจำเดือน ความร้อนเข้าสู่ห้องเลือดเป็นการสรุปเชิงพยาธิสภาพของคนโบราณต่อการติดเชื้อหรือปฏิกิริยาความเครียดในช่วงมีประจำเดือน ซึ่งสามารถพูดคุยกับความเข้าใจเรื่องภูมิคุ้มกันที่เปลี่ยนแปลงและความไวต่อการติดเชื้อในช่วงมีประจำเดือนในแพทย์แผนปัจจุบันได้ แต่ไม่สามารถเทียบเท่ากันได้โดยตรง การแทงเข็มที่จุด 期门 และตำรับยาเป็นเพียงคำอธิบายเชิงวิชาการ ไม่ใช่คำแนะนำในการรักษา
อารมณ์ที่แจ่มใสมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อความรู้สึกมีสิ่งแปลกปลอมในลำคอและอารมณ์แปรปรวน ช่วงมีประจำเดือนและหลังคลอด ควรหลีกเลี่ยงการถูกความหนาวเย็นและการทำงานหนักเกินไป หากมีไข้ เลือดออก และอาการทางจิตผิดปกติในช่วงมีประจำเดือน ควรรีบไปพบแพทย์ โดยปกติควรนอนหลับให้เป็นเวลา ออกกำลังกายพอเหมาะ ผ่อนคลายอารมณ์
เนื้อหาในส่วนนี้กล่าวถึงปัญหาของสตรี เช่น ความเย็นในอวัยวะเพศ (阴中寒), 転胞 (ปัสสาวะไม่ออก), อาการลมออกจากช่องคลอด (阴吹), ฝีในอวัยวะเพศหญิง และมดลูกหรือผนังช่องคลอดหย่อน (阴挺脱下)
สตรีที่รู้สึกเย็นภายในอวัยวะเพศ คนโบราณใช้ยาเหน็บอุ่นๆ เช่น ตำรับ 蛇床子散 (Shechuangzi San) หากใช้ยา ที่มีฤทธิ์ระบายประจำเดือนโดยไม่เหมาะสม อาจทำให้ปวดเบ้าตา ปวดส้นเท้า รู้สึกกลวงๆ ใจไม่สบาย (心中悬吊不适) 転胞 (อาการปัสสาวะไม่ออก) คือสตรีที่รับประทานอาหารได้ตามปกติ แต่อาการร้อนกระสับกระส่าย นอนไม่ได้ ต้องนั่งพิงหายใจ กลไกคือ "胞系了戾" (โครงสร้างที่เกี่ยวข้องกับกระเพาะปัสสาวะและมดลูกขยุ่ง เกะกะ) ทำให้ปัสสาวะไม่ออก ใช้ตำรับ 肾气丸 (Shenqi Wan) เพื่อขับปัสสาวะ
阴吹 (ลมออกจากช่องคลอด) คือมีแก๊สออกจากช่องคลอดมีเสียง คนโบราณเชื่อว่าเกี่ยวข้องกับการที่ปราณในกระเพาะอาหารไหลลงผิดปกติ พลังมัชฌิมาบกพร่อง หรืออาหารไม่ย่อยหมักหมม ใช้วิธีสอดยาทาผ้าชุบน้ำมัน (膏发导法) สตรีที่มีฝีภายในอวัยวะเพศ ชีพจรเต้นเร็วและลื่น (脉滑数) ใช้ตำรับ 狼牙汤 (Langya Tang) ล้างภายนอก หากอวัยวะเพศบวมโตเท่าลูกน้ำเต้า ปวดในช่องคลอดร้าวไปถึงเอว ใช้ตำรับ 杏仁汤 (Xingren Tang) หากชีพจรที่ตำแหน่ง 少阴 (เส้นไต) เต้นตึง (弦) แสดงว่า "白肠必挺核" (ลำไส้ขาวจะยื่นออกมา) หากชีพจรที่ 少阴 เต้นลอยและกระเพื่อม (浮而动) สตรีจะมีอาการมดลูกหย่อน (脱下) คล้ายกับมดลูกหรือผนังช่องคลอดหย่อน
หัวใจของเนื้อหาส่วนนี้คือการวินิจฉัยและรักษา "โรคเบื้องล่าง" (下焦病): ความเย็นในอวัยวะเพศ ปัสสาวะไม่ออก มีลมในช่องคลอด มีฝี และมดลูกหย่อน ล้วนเกี่ยวข้องกับไต กระเพาะปัสสาวะ มดลูก และพลังมัชฌิมา วิธีการรักษามีทั้งการอุ่นเบื้องล่าง ขับปัสสาวะ ยกขึ้น และล้างภายนอก สะท้อนให้เห็นแนวคิด "ผสานการกินยาและการรักษาภายนอก"
転胞 คล้ายกับภาวะปัสสาวะคั่ง (urinary retention); 阴吹 อาจพบในภาวะเชิงกรานหย่อน (pelvic floor relaxation) ผนังช่องคลอดหย่อน; การมีฝีในอวัยวะเพศ อวัยวะเพศบวม พบได้มากในการติดเชื้อทางนรีเวช; การหย่อน (脱下) เกี่ยวข้องกับภาวะอวัยวะในเชิงกรานหย่อน (pelvic organ prolapse) ในปัจจุบันสามารถจัดการได้โดยการสวนปัสสาวะ การรักษาการติดเชื้อ การฟื้นฟูกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน และการผ่าตัดหากจำเป็น ตำรับ 蛇床子散, 狼牙汤 เป็นต้น เป็นวิธีการรักษาภายนอกแบบโบราณ เป็นเพียงคำอธิบายเชิงวิชาการ ไม่ควรใช้เอง
สตรีหลังคลอดและสตรีสูงอายุควรใส่ใจการฝึกการทำงานของกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน หลีกเลี่ยงการนั่งยองๆ ยืนนาน ท้องผูก ไอเรื้อรัง และปัจจัยที่เพิ่มความดันในช่องท้อง รักษาความสะอาดอวัยวะเพศภายนอก หากมีอาการปัสสาวะลำบาก มีลมออกจากช่องคลอด รู้สึกหนักตึงในอุ้งเชิงกราน ปวด ควรรีบไปพบแพทย์แผนกนรีเวชหรือระบบปัสสาวะ
เนื้อหาในส่วนนี้ใช้การคลำชีพจร来判断พยากรณ์โรคของสตรีในภาวะวิกฤต:
หัวใจของเนื้อหาส่วนนี้คือ "อาศัยชีพจรเพื่อวินิจฉัยการคงอยู่ของปราณกระเพาะอาหาร (胃气) และหยินหยาง" คนโบราณเชื่อว่าชีพจรที่ดีย่อมอ่อนนุ่มมีรากฐาน หากชีพจรเต้นเร็วกระสับกระส่าย กระจัดกระจาย ไม่มีราก หรือแขนขาเย็น แสดงว่าปราณและเลือด衰竭 หยินและหยางแยกจากกัน; หากชีพจรแม้จะอ่อนแต่เมื่อกดลึกยังรู้สึกได้ไม่ขาดตอน แขนขาอุ่น แสดงว่าปราณกระเพาะอาหารยังคงอยู่ พยากรณ์โรค较好
การตัดสินเหล่านี้สอดคล้องกับความเข้าใจสมัยใหม่เกี่ยวกับภาวะช็อก เลือดออกมาก และการติดเชื้อรุนแรง: ชีพจรละเอียดและเร็ว มือเท้าเย็น หายใจหอบ หอบเหนื่อย สับสน มักบ่งบอกถึงความผิดปกติของการไหลเวียนโลหิต แต่การตัดสิน "ความเป็นความตาย" ของคนโบราณไม่ควรละทิ้งการช่วยเหลือฉุกเฉินสมัยใหม่ การตกเลือดหลังคลอดจำนวนมาก มีไข้สูง หรือการเปลี่ยนแปลงของสติ ต้องนำส่งโรงพยาบาลทันที ไม่สามารถพึ่งพาการจับชีพจรและล่าช้าได้
สตรีหลังคลอดและช่วงก่อนผ่าตัดควรสังเกตปริมาณเลือดที่เสีย อุณหภูมิร่างกาย สภาพจิตใจ และความอบอุ่นของมือเท้า หากมีความผิดปกติควรรีบไปพบแพทย์ ไม่ควรตัดสินความปลอดภัยด้วยตนเองโดยอาศัยเพียง "การจับชีพจร"
เนื้อหาในส่วนนี้กล่าวถึงการจับชีพจรเด็กเล็กและโรคทั่วไปโดยย่อ
ชีพจรปกติของเด็กเล็กคือ ในหนึ่งครั้งหายใจเข้าและออก (一呼一吸) ชีพจรเต้น 8 ครั้ง; 9 ครั้ง บ่งบอกถึงการบาดเจ็บ (伤损); 10 ครั้ง บ่งบอกว่าอาการหนัก ชีพจรเด็กเล็กมักไม่สม่ำเสมอเหมือน "นกกระจอกต่อสู้" (雀斗) การตรวจวินิจฉัยให้ยึดชีพจรสามตำแหน่ง (三部脉) เป็นหลัก ชีพจรตึง (紧) เป็นโรคลมชักจากลม (风痫), ชีพจรจม (沉) เป็นอาหารนมย่อยไม่ดี, ชีพจรตึงเร็ว (弦急) เป็นอาการตกใจจากสิ่งภายนอกหรือภูตผี (客忤)
"变蒸" (การเปลี่ยนแปลงและระอุ) เป็นคำอธิบายของคนโบราณเกี่ยวกับไข้เป็นช่วงๆ ชีพจรผิดปกติ ไม่มีเหงื่อ ไม่อยากอาหาร อาเจียนง่ายหลังกินอาหารในระหว่างการเจริญเติบโตของเด็ก โดยเชื่อว่าการที่ชีพจรผิดปกติและมีไข้นั้นไม่มีอันตรายร้ายแรง ชีพจรเด็กเล็กจมและเร็ว (沉而数) บ่งบอกว่ามีความร้อนในกระดูก (骨间有热) สามารถใช้มือกดท้องเพื่อรับรู้ได้ อุจจาระเด็กมีสีแดงปนของสีเขียว เป็นก้อน ไม่ย่อยอาหาร หากชีพจรเล็ก มือเท้าเย็น รักษายาก; หากชีพจรเล็ก มือเท้าอุ่น รักษาง่าย เด็กอาการหนัก เหงื่อออกเป็นเม็ดๆ ติดอยู่ตามตัวไม่ไหล เป็นสัญญาณวิกฤต
เด็กเล็ก "อวัยวะภายในเปราะบาง อาการและร่างกายยังไม่สมบูรณ์" อัตราชีพจรเร็วกว่าผู้ใหญ่ และไวต่ออาหารนม ปัจจัยภายนอก และความตกใจ แพทย์โบราณใช้จำนวนการเต้นของชีพจร ความอบอุ่นของมือเท้า และลักษณะเหงื่อ来判断ความรุนแรงของโรค ให้ความสำคัญกับการคงอยู่ของม้าม กระเพาะอาหาร และหยางปราณ
อัตราการหายใจและอัตราการเต้นของหัวใจในเด็กเล็กจะลดลงตามอายุจริง ๆ "หายใจ 1 ครั้ง ชีพจรเต้น 8 ครั้ง" ประมาณ 120 ครั้ง/นาที จึงใกล้เคียงกับอัตราส่วนปกติของหัวใจและการหายใจของทารก แต่การอธิบาย "变蒸" ว่าเป็น "ไข้เป็นช่วงๆ" ไม่มีหลักฐานทางการแพทย์สมัยใหม่สนับสนุน ไม่ควรใช้อธิบายไข้ที่แท้จริงในเด็ก; ไข้ร่วมกับอาเจียน ไม่อยากอาหาร ควรแยกแยะสาเหตุ เช่น การติดเชื้อ เหงื่อออกเป็นเม็ดๆ ผิวหนังชื้นเย็น อาจเป็นอาการของภาวะช็อกหรือขาดน้ำอย่างรุนแรง ต้องรีบไปพบแพทย์ทันที
การเลี้ยงดูทารกและเด็กเล็กควรมีขอบเขต หลีกเลี่ยงการกินนมหรืออาหารมากเกินไป ใส่ใจการเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศ หลีกเลี่ยงการหนาวเย็นและความตกใจ หากมีไข้ สภาพจิตใจไม่ดี มือเท้าเย็น เหงื่อผิดปกติ ควรรีบไปพบแพทย์ อย่ามองข้ามเพียงว่าเป็น "变蒸"
เนื้อหานี้อ้างอิงจากตำราแพทย์แผนโบราณคลาสสิกของจีน มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาวัฒนธรรมดั้งเดิมและการเรียนรู้เท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางการแพทย์ การจ่ายยา หรือการรักษาใดๆ หากไม่สบาย โปรดไปพบแพทย์โดยเร็ว