กำลังโหลด...
บทที่ 21 จาก 28
濒湖脉学
Toàn văn diễn giải
"Bin Hồ Mạch Học · Xúc" bàn về mạch Xúc (mạch đến gấp gáp, thỉnh thoảng dừng một nhịp rồi lại khôi phục), được xếp vào loại dương mạch. Định nghĩa của nó bắt nguồn từ "Mạch Kinh": mạch đến và đi đều rất gấp gáp, trong lúc đập đột nhiên dừng một nhịp, sau đó lại khôi phục. Họ Lê thì hình dung nó giống như người sắp ngã mà bước chân gấp gáp hỗn loạn, nhanh chậm không đều.
Lý Thời Trân đặc biệt đính chính: "Mạch Kinh" chỉ nói "sác mà thỉnh thoảng dừng là mạch Xúc"; còn "Mạch Quyết" lại nói mạch Xúc chỉ thấy ở thốn khẩu (vị trí động mạch quay ở cổ tay, một trong ba bộ phận mạch của y học cổ truyền), không nhắc đến "thỉnh thoảng dừng", đó là sai lầm. Ông cho rằng sác mà thỉnh thoảng dừng là mạch Xúc, hoãn mà thỉnh thoảng dừng là mạch Kết, không thể chỉ giới hạn ở thốn khẩu.
Thể trạng thi nói: mạch Xúc đập nhanh mà thỉnh thoảng dừng một nhịp, người xưa coi đó là dương nhiệt cực thịnh, sắp làm tổn hao âm dịch (chất lỏng trong cơ thể có tác dụng tư nhuận, nuôi dưỡng); tam tiêu (ba vùng khí hóa trên, giữa, dưới của cơ thể) uất hỏa hừng hực, nếu thế nhiệt tiếp tục tăng nặng thì tiên lượng rất xấu, nếu thế nhiệt thoái lui thì còn cơ hội sống.
Tương loại thi nói cần tham khảo thêm với mạch Đại, xem chi tiết ở thiên mạch Đại.
Chủ bệnh thi nói: mạch Xúc phần lớn phân tích từ các bệnh thuộc hỏa nhiệt, nguyên nhân của nó cần phân biệt kỹ năm loại — khí trệ, huyết ứ, đàm trở, ẩm đình, thực tích. Thường xuyên suyễn, ho phần nhiều liên quan đến đàm tích, cũng có thể xuất hiện các biểu hiện như phát cuồng, ban chẩn, độc thư.
Mạch Xúc chủ bệnh dương thịnh. Nguyên nhân mạch Xúc, mạch Kết xuất hiện dừng nhịp, đều có thể từ năm loại lưu trệ là khí, huyết, đàm, ẩm, thực để phân biệt. Chỉ cần có một loại lưu trệ không thông, mạch tượng đều có thể xuất hiện dừng nhịp.
Đoạn này cốt lõi là làm rõ định nghĩa mạch Xúc: sác mà thỉnh thoảng dừng một nhịp, thuộc dương mạch; mặt đối lập của nó là mạch Kết (hoãn mà thỉnh thoảng dừng), thuộc âm. Lý Thời Trân phê bình cách nói "độc thủ thốn khẩu" của "Mạch Quyết", nhấn mạnh việc xem mạch cần tổng hợp cả ba bộ, không thể chỉ giới hạn một mạch tượng nào đó ở riêng thốn khẩu.
Về bệnh cơ, mạch Xúc được quy về dương nhiệt kháng thịnh, tam tiêu uất hỏa, âm dịch bị đoạt; đồng thời cũng chỉ ra rằng, nguyên nhân trực tiếp khiến mạch Xúc, mạch Kết xuất hiện "dừng" là do khí, huyết, đàm, ẩm, thực năm loại tà khí hữu hình hoặc vô hình lưu trệ, khiến mạch khí không thể liên tục. Điều này thể hiện tư duy biện chứng "mạch dừng chưa hẳn đều là hư" của y học cổ truyền: thực chứng lưu trệ cũng có thể dẫn đến mạch đập dừng nhịp.
Từ góc độ hiện đại, "sác mà thỉnh thoảng dừng một nhịp" có sự tương đồng bề ngoài trong mô tả với rối loạn nhịp nhanh kèm khoảng dừng, nhưng hai bên không thể đánh đồng trực tiếp. Bắt mạch trong y học cổ truyền là mô hình kinh nghiệm hình thành trên cơ sở quan sát tổng thể thời cổ đại, "dương cực dục vong âm", "tam tiêu uất hỏa" v.v. thuộc về thuật ngữ bệnh cơ truyền thống, không phải chẩn đoán bệnh lý hiện đại. Câu "tiến tất vô sinh thoái khả sinh" nên hiểu là phán đoán tiên lượng thô sơ của người xưa về xu thế bệnh tình, không nên xem là kết luận tuyệt đối.
Chỉ riêng dựa vào mạch tượng không thể chẩn đoán chính xác bất kỳ bệnh hiện đại nào, cũng không nên tự mình dựa vào mạch tượng để phán đoán sinh tử hoặc hiệu quả điều trị. Những nội dung này phù hợp hơn để nghiên cứu như văn hóa truyền thống và lịch sử y học.
Về tình chí, giữ tâm trạng bình hòa, giảm bớt sự nóng nảy, u uất kéo dài; về ẩm thực, thanh đạm có tiết độ, tránh ăn quá nhiều đồ cay nóng, dầu mỡ, vị đậm, đề phòng thực tích và thấp nhiệt sinh ra; sinh hoạt điều độ, tránh mệt mỏi quá độ kéo dài. Hằng ngày nếu cảm thấy mạch đập không đều rõ rệt, nhịp nhanh quá mức hoặc có cảm giác khó chịu ở vùng ngực tim, không nên tự xử lý theo "mạch Xúc", cần kịp thời đến cơ sở y tế kiểm tra.
Khái niệm liên quan:
Đọc thêm: "Mạch Kinh" (Vương Thúc Hòa), "Mạch Quyết", "Bin Hồ Mạch Học · Kết", "Bin Hồ Mạch Học · Đại", "Hoàng Đế Nội Kinh · Tố Vấn · Mạch Yếu Tinh Vi Luận".
Nội dung này dựa trên các kinh điển cổ của y học cổ truyền, chỉ phục vụ cho việc học tập và nghiên cứu văn hóa truyền thống, không cấu thành bất kỳ lời khuyên chẩn đoán, dùng thuốc hay điều trị y tế nào; nếu có bất ổn, xin hãy kịp thời đến cơ sở y tế.
—— Bốc Qua nghiên cứu đọc