本草纲目草部（二）

整体意译

本章为《本草纲目·草部（二）》的白话梳理，按原文顺序逐味说明其释名、性味与古人记载的用途。以下内容仅供传统文化研读，不构成任何医疗诊断、用药或治疗建议。

🌿 蘼芜

• 释名：又名薇芜、蕲、江蓠。
• 气味：辛、温、无毒。
• 主治：古人用于头中久风、风眩、泄泻、咳逆等。

🌿 蛇床

• 释名：又名蛇粟、蛇米、虺床、马床、墙蘼。
• 气味：苦、平、无毒。
• 主治：古籍分内服与外用。
  • 内服：阳事不起，用蛇床子、五味子、菟丝子等分，蜜丸温酒送服。
  • 妇科外治：赤白带下、月经不来，用蛇床子、枯白矾等分，醋面和丸，棉裹后纳入阴道；阴部奇痒用蛇床子、白矾煎汤外洗；产后阴脱用蛇床子蒸热熨或配乌梅煎水外洗。
  • 其他外治：男子阴肿、脱肛、痔疮、小儿癣疮、牙痛、冬月喉痹等，多研末调敷、熏洗、煎汤漱口或烧烟熏吸。
    ⚠️ 原文“小儿甜疮”方中含水银粉，为含汞毒性成分，现代绝不可自行模仿。

🌿 藁本

• 释名：又名藁茇、鬼卿、地新、微茎。
• 气味：根辛、温、无毒。
• 主治：太阳头痛、巅顶痛、头面身体皮肤风湿；痈疽排脓内塞；小儿疥癣可用煎汤外洗；头屑多与白芷等分研末擦发。

🌿 白芷

• 释名：又名白、芳香、泽芬、苻蓠、莞；叶名麻、药。
• 气味：根辛、温、无毒。
• 主治：李时珍认为白芷所治不离肺、胃、大肠三经。古人用于：
  • 外感：一切伤寒、风邪，配甘草、生姜、葱白、大枣、豆豉煎服取汗，方名神白散或圣僧散。
  • 头面诸疾：伤风流涕、偏正头风、头晕、风热牙痛、口齿气臭等。
  • 眼病：配雄黄、朱砂为丸，古名还睛丸。
  • 疮痈：排脓、生肌、止痛。
    ⚠️ 方中雄黄、朱砂均不宜现代内服。

🌿 芍药

• 释名：又名将离、梨食、白芍、余容、延；白者名金芍药，赤者名木芍药。
• 气味：根苦、平、无毒。
• 主治：古人用于腹中虚痛、骨痛、脚气肿痛、消渴、鼻血、崩中下血、月经不停、赤白带下、刀伤、木舌肿满、鱼骨鲠喉等。
  • 白芍偏于养血敛阴、柔肝止痛；赤芍偏于清热凉血、散瘀。
    ⚠️ 原文“骨痛”方用虎骨，“鼻血、咯血”方用犀角，现均属保护动物，已不再使用。

🌿 牡丹

• 释名：又名鼠姑、鹿韭、百两金、木芍药、花王。
• 气味：根皮辛、寒、无毒。
• 主治：疝气、妇女恶血、伤损瘀血、刀伤后内出血、下部生疮等。

🌿 木香

• 释名：又名蜜香、青木香、五木香、南木香。
• 气味：根辛、温、无毒。
• 主治：古方用于中气不省、胃气闷胀、心气刺痛、流动性气痛、小肠疝气、气滞腰痛、耳聋、霍乱转筋、痢疾、肠风下血、小便浑浊、小儿阴肿、痈疽疮疖、蛇虫咬伤、腋下阴下湿臭、牙痛等。
  • 核心是行气止痛、健脾消食。

🌿 甘松香

• 释名：又名苦弥扯。
• 气味：根甘、温、无毒。
• 主治：心腹痛满、脾积郁、肾虚齿痛、面痣风疮、脚气浮膝等。

🌿 杜若

• 释名：又名杜蘅、杜莲、若芝、楚蘅、山姜。
• 气味：根辛、微温、无毒。
• 主治：胸胁逆气、头痛流涕、皮间风热等。李时珍说杜若在《神农本草经》中列为上品，是治足少阴、太阳诸证的要药，可惜世人不知使用。

🌿 高良姜

• 释名：又名蛮姜，子名红豆蔻。
• 气味：根辛、大温、无毒。
• 主治：霍乱吐泻、脚气欲吐、心脾冷痛、养脾温胃、脾虚寒疟、双目突然红痛、风牙痛肿等。

🌿 郁金

• 释名：又名马。
• 气味：根辛、苦、寒、无毒。
• 主治：颠狂、痘毒攻心、心气痛、产后心痛、鼻血吐血、阳毒下血、尿血、风痰壅塞、痔疮肿痛等。

🌿 姜黄

• 释名：又名宝鼎香。
• 气味：根辛、苦、大寒、无毒；一说性热。
• 主治：心痛难忍、胎寒腹痛、产后血痛、疮癣初发等。

🌿 补骨脂

• 释名：又名破故纸、婆固脂、胡韭子。
• 气味：子辛、大温、无毒。
• 主治：元阳衰损、五劳七伤、肾虚腰痛、妊妇腰痛、精气不固、小便频数、小儿遗尿、肾漏、脾肾虚泻、水泻久痢、牙齿久痛、跌坠腰痛等。
  • 代表方有青娥丸、二神丸、三神丸等。

🌿 荜茇

• 释名：又名荜拨。
• 气味：辛、大温、无毒。
• 主治：冷痰恶心、暴泄身冷、胃冷口酸、瘴气成块、妇女血气痛、偏头风、风虫牙痛等。

🌿 益智子

• 气味：仁辛、温、无毒。
• 主治：小便频数、心虚尿滑、白浊腹满、腹胀泻、妇女崩中、口臭、漏胎下血等。
  • 名方缩泉丸以益智仁配乌药，用于小便频数。

🌿 缩砂密

• 气味：仁辛、温、涩、无毒。
• 主治：冷滑下痢、大便下血、小儿脱肛、遍身肿满、痰气膈胀、咳逆、胎动、血崩、咽痛、牙痛、口疮、鱼骨鲠喉、误吞金属等。

🌿 白豆蔻

• 释名：又名多骨。
• 气味：仁辛、大温、无毒。
• 主治：胃冷恶心、突然恶心、小儿吐乳、反胃等。
  • 名方太仓丸用于反胃。

🌿 豆蔻

• 释名：又名草豆蔻、漏蔻、草果。
• 气味：仁辛、涩、温、无毒。
• 主治：心腹胀满、胃弱呕逆、霍乱烦渴、虚疟自汗、瘴疟、赤白带下、脾痛胀满等。

🌿 蓬莪茂

• 释名：又名述。
• 气味：根苦、辛、温、无毒。
• 主治：心腹冷痛、妇女血气游走作痛、腰痛、小儿气痛、上气喘急、气短不接、婴儿吐乳等。

🌿 荆三棱

• 释名：又名京三棱、草三棱、鸡爪棱、黑三棱、石三棱。
• 气味：根苦、平、无毒。
• 主治：症瘕鼓胀、痃癖、小儿气癖、反胃恶心、乳汁不下、浑身燎泡等。

🌿 莎草香附子

• 释名：又名雀头香、草附子、水香棱、水巴戟、水莎、侯莎、莎结、夫须、续根草、地毛。
• 气味：根甘、微寒、无毒。
• 主治：未老先衰、偏正头痛、一切气病、心腹诸痛、湿肿虚肿、疝气、月经不调、血崩漏带、安胎、临产、产后诸证、气郁吐血、尿血、便血、脱肛、头痛、眼痛、耳聋、牙痛、消渴、蜈蚣咬伤等。
  • 名方有交感丹、一品丸、快气汤、艾附丸、四制香附丸、铁罩散、二香散等。

🌿 藿香

• 释名：又名兜娄婆香。
• 气味：枝叶辛、微温、无毒。
• 主治：霍乱吐泻、暑天吐泻、胎气不安、口臭、烂疮等。

🌿 熏草（零陵香）

• 释名：又名蕙草、香草、燕草、黄零草。
• 气味：甘、平、无毒。
• 主治：伤寒下痢、伤寒狐惑、头风旋晕、小儿鼻塞头热、头风白屑、牙齿疼痛、梦遗失精、节育断产、赤白痢等。
  ⚠️ 关于“节育断产”的记载属古代经验，不能作为现代避孕方法。

🌿 兰草

• 释名：又名闲、木香、香水兰、女兰、香草、燕尾香、大泽兰、兰泽草、煎泽草、省头草、都梁香、孩儿菊、千金草。
• 气味：叶辛、平、无毒。
• 主治：除胸中痰癖，治消渴，消痈肿，生血调气；煮水可洗风病，也可解食牛马肉中毒。

🌿 泽兰

• 释名：又名水香、都梁香、虎兰、虎蒲、龙枣、孩儿菊、风药。根名地笋。
• 气味：叶苦、微温、无毒。
• 主治：产后水肿、血虚浮肿、小儿蓐疮、疮肿初起、损伤瘀肿、产后阴翻等，多外用或内服散剂。

🌿 马兰

• 释名：又名紫菊。
• 气味：根、叶辛、平、无毒。
• 主治：诸疟寒热、绞肠痧、打伤出血、喉痹口紧、水肿尿涩、丹毒、痔漏等。

🌿 香薷

• 释名：又名香柔、香茸、香菜、蜜蜂草。
• 气味：辛、微温、无毒。
• 主治：伤暑、水肿、心烦胁痛、鼻血不止等。
  • 名方香薷饮用于暑天外感寒湿；香薷煎、深师薷术丸用于水肿。

🌿 假苏（荆芥）

• 释名：又名姜芥、荆芥、鼠萤。
• 气味：茎、穗辛、温、无毒。
• 主治：风热头痛、风热牙痛、小儿惊症、偏风、中风口噤、产后中风、产后血眩、产后下痢、口鼻出血、吐血、尿血、血崩、痔漏肿痛、大便下血、瘰疬溃烂、疔肿诸毒、各种疮疥、脚丫湿烂、头目诸疾、小腹急痛等。
  • 名方有荆芥散、华佗愈风散等。

🌿 薄荷

• 释名：又名菝活、蕃荷菜、吴菝活、南薄荷、金钱薄荷。
• 气味：茎叶辛、温、无毒。
• 主治：清上化普、利咽膈、治风热；眼睑红烂、瘰疬、鼻血不止、血痢、火毒成疮等。

🌿 水苏

• 释名：又名鸡苏、香苏、龙脑薄荷、芥苴。
• 气味：茎、叶辛、微温、无毒。
• 主治：漏血、吐血、下血、吐血咳嗽、鼻血不止、鼻渊、风热头痛、突然耳聋、头生白屑、蛇虫咬伤等。

🌿 菊

• 释名：又名节华、女节、女华、女茎、日精、更生、傅延年、金蕊、阴成、周盈。
• 气味：花苦、平、无毒。
• 主治：风热头痛、膝风痛、病后生翳、妇女阴肿、眼目昏花等。

🌿 野菊

• 释名：又名苦薏。
• 气味：根、叶、茎、花苦、辛、温，有小毒。
• 主治：无名肿毒、天泡湿疮、瘰疬未破等，多外用或酒煎内服发汗。
  ⚠️ 野菊有小毒，需谨慎，不可随意内服。

---

🧠 深度理解

核心理法 💡

• 四气五味与治法：本章药物性味多为辛温、苦平、甘温，核心治法是辛散、苦降、温通。辛温之品多用于发散风邪、温中散寒、行气化湿；苦平之品多用于清热燥湿、活血化瘀。
• 归经与病位：
  • 白芷为阳明主药，治头面、胃肠诸疾；
  • 藁本入太阳经，善治巅顶头痛；
  • 高良姜、荜茇温中散寒，用于脾胃冷痛；
  • 补骨脂、益智子温肾固精缩尿，用于下元虚寒；
  • 香附、郁金、莪术、三棱调畅气血，广泛用于妇科血气病。
• 芳香化湿与行气：木香、甘松、砂仁、白豆蔻、草豆蔻、藿香等芳香药物，古人认为能醒脾化湿、行气止痛、止呕止泻。
• 风药与头面诸疾：荆芥、薄荷、菊花、白芷等轻清上浮，常用于风热或风寒所致的头面、眼目、咽喉问题。
• 气血瘀滞与疮痈：芍药、牡丹、郁金、姜黄、莪术、三棱等能活血、行气、散结，古人用于外伤瘀血、疮痈肿毒、妇女经带胎产诸疾。

现代认识 🌟

• ยาจำนวนมากในบทนี้ จากการวิจัยสมัยใหม่ชี้ว่ามีส่วนประกอบ เช่น น้ำมันระเหย ฟลาโวนอยด์ อัลคาลอยด์ ซึ่งอาจมีฤทธิ์ต้านการอักเสบ บรรเทาปวด ฆ่าเชื้อแบคทีเรีย ควบคุมระบบทางเดินอาหาร เป็นต้น แต่สิ่งเหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นการสั่งสมประสบการณ์สมัยโบราณ ยังคงต้องมีการวิจัยทางคลินิกอย่างเข้มงวดเพื่อยืนยัน
• ยาบางชนิดหรือตำรับยามีส่วนผสมของสารพิษ เช่น ในหมวดเฉาสือ (蛇床) มี “สุยอินเฟิน” (水银粉) หมวดไป๋จื๋อ (白芷) มี “สยงหวง” (雄黄) “จูซา” (朱砂) หมวดชื่อหยาว (芍藥) มี “หูกู่” (虎骨) “ซีเจียว” (犀角) เป็นต้น สุยอินเฟินมีสารปรอท สยงหวง จูซามีสารหนูและปรอท ซึ่งปัจจุบันรู้ชัดว่าเป็นพิษ หูกู่และซีเจียวเกี่ยวข้องกับสัตว์คุ้มครอง ห้ามใช้แล้ว
• วิธีการรักษาภายนอก การอบสมุนไพร การล้าง และการสอดยาในตำรับโบราณบางอย่าง เป็นประสบการณ์สะสมภายใต้เงื่อนไขสมัยโบราณ ไม่สามารถทดแทนการตรวจวินิจฉัยและรักษาสมัยใหม่ได้ โดยเฉพาะวิธีการสอดยาในช่องคลอดทางนรีเวช การสูดควันเผาไหม้ มีความเสี่ยงต่อความปลอดภัย ห้ามเลียนแบบด้วยตนเอง
• บันทึกเกี่ยวกับ “การคุมกำเนิดและการหยุดการมีบุตร” “โรคเบาหวานระยะยาว” “พิษฝีดาษเข้ากระทบหัวใจ” ล้วนมีความจำกัดในเชิงประวัติศาสตร์ ควรพิจารณาอย่างมีเหตุผล
• ยาบางชนิด เช่น เยี่ยจีวี (野菊) ระบุชัดเจนว่า “มีพิษเล็กน้อย” แสดงให้เห็นว่าคนโบราณมีความรู้เกี่ยวกับพิษในเบื้องต้นแล้ว แต่ยังคงต้องมีการประเมินพิษวิทยาสมัยใหม่

ข้อคิดในการดูแลสุขภาพ ⚡

• ปฏิบัติตามฤดูกาล อาหารการกินมีสติ ตำรับ “เสียงจื๋ออิน” (香薷饮) บ่งชี้ว่าในฤดูร้อนไม่ควรตามใจชอบกินของเย็นหรือดื่มเย็น นอนแช่พื้นที่ชื้นแฉะเป็นเวลานาน ในชีวิตประจำวันควรป้องกันความร้อน ทานอาหารอ่อนๆ หลีกเลี่ยงอาหารดิบเย็นที่ไม่พอเหมาะ
• ปรับอารมณ์ให้แจ่มใส คลายการอุดตันของชี่เป็นสำคัญ ยาเคลื่อนชี่จำนวนมาก เช่น เซียงฟุ มู่เซียง ซาเหนียน สะท้อนว่าคนโบราณให้ความสำคัญกับ “ความคล่องตัวของระบบชี่” ในชีวิตประจำวันควรใส่ใจเรื่องอารมณ์ผ่อนคลาย ออกกำลังกายพอเหมาะ หลีกเลี่ยงการนั่งนิ่งนานทำให้ชี่ติดขัด
• การดูแลศีรษะและใบหน้าในชีวิตประจำวัน คนโบราณใช้พืชหอม เช่น ไป๋จื่อ จวีฮวา ไป๋เหอ ในการสระผม บ้วนปาก ล้างตา ปัจจุบันภายใต้ความปลอดภัย สามารถเลือกผลิตภัณฑ์ที่ได้มาตรฐานเพื่อการทำความสะอาดทั่วไป แต่ไม่สามารถใช้แทนการรักษาได้เด็ดขาด
• พลังไตกับการพักผ่อน บันทึกเกี่ยวกับการอุ่นไตและยาบำรุงที่ตรึงไว้ เช่น ปูกู่จื่อ อี้จื้อจื่อ (益智子) ชี้ให้เห็นว่าคนโบราณให้ความสำคัญกับการดูแลและการเก็บรักษาพลังไต ในชีวิตประจำวันควรหลีกเลี่ยงการเหนื่อยล้าเกินไป ควบคุมการมีเพศสัมพันธ์ รักษาระบบการพักผ่อนให้สม่ำเสมอ

---

📚 ความรู้ที่เกี่ยวข้อง

• แนวคิดที่เกี่ยวข้อง สี่ธรรมชาติห้ารส การกำหนดเส้นลมปราณ ยากันลม การใช้กลิ่นหอมไล่ความชื้น การรักษาทั้งชี่และเลือด การอุ่นไตและการตรึง สูตินรีเวชและยาสำหรับการตั้งครรภ์และตกขาว
• ชื่อตำรับที่โดดเด่น เสินไป๋ซ่าน (神白散) หวานจิงหวาน (还睛丸) เจียวกันตาน (交感丹) อีพินหวาน (一品丸) ไคว่ชี่ทัง (快气汤) อ้ายฟูหวาน (艾附丸) สื่อจื้อเสียงฟูหวาน (四制香附丸) เสียงจื๋ออิน (香薷饮) ซั่วเฉวียนหวาน (缩泉丸) ชิงเอ๋อหวาน (青娥丸) เอ้อเสินหวาน (二神丸) ไท่ชางหวาน (太仓丸) กั่วฟู่ทัง (果附汤) จิงเจี๋ยซาน (荆芥散) หัวทัวอวี้เฟิงซาน (华佗愈风散) เป็นต้น
• การอ่านเพิ่มเติม:
  • “เสินหนงเปิ่นเฉ่าจิง” (神农本草经) เกี่ยวกับยาเกรดสูง เช่น หลานเฉ่า ตู้รั่ว
  • “ชางหนานลุ่น” (伤寒论) เกี่ยวกับแนวคิดการใช้ไป๋จื่อ ซื่อเย่า ร่วมกัน
  • “เปิ่นเฉ่ากังมู่” เล่มอื่นๆ ในหมวดหญ้า
  • “เวินปิ่งเทียวเปี้ยน” (温病条辨) เกี่ยวกับการใช้เสียงจื๋อ ไป๋เหอ

---

เนื้อหานี้อ้างอิงจากตำราแพทย์แผนโบราณคลาสสิกของจีน จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาและศึกษาค้นคว้าวัฒนธรรมประเพณีเท่านั้น ไม่ถือเป็นการวินิจฉัยทางการแพทย์ การสั่งยา หรือคำแนะนำในการรักษา หากรู้สึกไม่สบายควรไปพบแพทย์ทันที