กำลังโหลด...
บทที่ 5 จาก 20
本草纲目
《本草纲目》草部（三）研读
本卷收录草部药物八十余种，涵盖活血化瘀、温经止血、清热利湿、泻下逐水、涌吐截疟等多个功效门类。以下按药物功用分类梳理，并对重点药物作深入解读。
整体意译 艾又名冰台、医草、黄草艾蒿。李时珍载其性味苦、微温、无毒。主治范围极广：伤寒头痛发热、中风口噤、咽喉肿痛、癫痫、小儿脐风、蛔虫病、赤白痢、痔疮、妊娠下血、胎动不安、崩中漏下、产后下血、吐血、盗汗、眼肿、黑痣、鹅掌风、小儿烂疮、背疮、虫蛇咬伤、风虫牙痛等二十六种病症。用法有煎汤内服、捣汁、烧灰、艾灸、烟熏、外敷等多种。其中“胶艾汤”由艾叶、芎䓖、甘草、当归、地黄、芍药、阿胶组成，是妇科止血的经典方剂。
艾叶的核心功用在于温经散寒、止血安胎。其性温而味苦，入肝、脾、肾三经。古人认为艾“能通十二经”，尤善于温煦下焦——肝经绕阴器、主藏血，肾为先天之本、主生殖，脾统血。艾叶温通这些经脉，便能调畅气血、固摄血液。艾灸更是以艾绒燃烧产生的温热之力，通过穴位渗透经络，达到“温通”的效果。《本草纲目》中“灸之则透诸经而治百种病邪”的认识，正是建立在这一理论基础之上。
现代药理研究表明，艾叶含挥发油（主要成分为桉油精、樟脑、龙脑等），具有抗菌、抗病毒、镇咳平喘、止血等作用。艾灸的温热刺激可促进局部血液循环，调节免疫功能。但需注意，艾叶内服剂量过大可能引起中毒，且艾灸并非“包治百病”，其适应范围应理性看待。古人所述“灸数随年岁增减”等法，需在专业人员指导下操作。
艾叶在民间至今广泛用于艾灸保健、艾草泡脚等日常养生。一般人群在无禁忌证的前提下，适度艾灸足三里、关元等穴位，可作为温养阳气的一般性保健手段。但需注意：孕妇、皮肤破损者、高热患者不宜随意艾灸，具体操作应咨询专业人士。
整体意译 益母草又名益明、贞蔚、野天麻、猪麻、郁臭草、苦低草、夏枯草（此与后文夏枯草非一物——原文如此归列，系同名异物）、土质汗。全草入药：子辛甘微温，茎叶辛微温，花微苦甘，根甘。主治以妇女胎前产后诸疾为核心，包括胎动下血、胎衣不下、死胎不下、横生倒产、产后血晕、产后腹痛、产后中风、产后痢疾、产后大小便不通、久无子息等。“济阴还魂丹”和“益母膏”为其代表方剂。此外亦治尿血、赤白痢、小儿疳痢、痔疮下血、痈疮疔毒、喉闭肿痛等。
益母草的核心功用在于活血调经、祛瘀生新，为“妇科经产要药”。中医理论认为，妇女以血为本，经、孕、产、乳皆以血为用。产后多有“多虚多瘀”的特点——失血则虚，离经之血则为瘀。益母草苦辛微寒，入心包、肝经，既能活血化瘀以去旧血，又能生新血以养经脉，故对于产后瘀血阻滞、恶露不净、腹痛等症尤为契合。
现代药理研究证实，益母草含益母草碱、水苏碱等生物碱，对子宫平滑肌有兴奋作用，能促进子宫收缩，这与古人“下胎衣、催生”的经验一致。同时具有抗凝血、改善微循环、利尿等作用。需注意：孕妇及月经量过多者在使用前需经专业评估。
益母草作为妇科常用药食同源之品，在产后调理中有一定传统应用。但养生不等于自行用药——产后调理应在医生指导下进行，不可仅凭古籍自行使用。日常生活中，保持情志舒畅、适度活动，对血行通畅有一般性益处。
整体意译 茵陈蒿性味苦、平、微寒、无毒。主治大热黄疸（煮汤服或生食，名“茵陈羹”），遍身风痒（煮浓汤洗浴），疬疡风病（身上出现白色斑块，用茵陈汤外洗），风疾挛急（手足不能自由伸缩，酿酒饮服），遍身黄疸（配生姜捣烂擦胸前四肢），眼热红肿（配车前子煎汤调服）。
茵陈蒿的核心功用在于清热利湿、退黄。黄疸之病，中医认为多由湿热蕴结肝胆所致——湿与热交蒸，迫使胆汁外溢肌肤而发黄。茵陈苦寒能清热，芳香能化湿，尤其善于疏利肝胆、通利小便，使湿热之邪从小便排出。故为治黄疸之专药，无论阳黄（湿热重）、阴黄（寒湿重），适当配伍后均可应用。
现代药理研究证实，茵陈含茵陈色原酮、绿原酸、香豆素类等成分，具有显著的利胆、保肝、抗病毒、抗菌作用，能促进胆汁分泌与排泄。治疗黄疸型肝炎的有效性已获现代研究支持。但需强调：黄疸可由多种肝胆疾病引起，必须由医生明确诊断后治疗，不可自行用茵陈“退黄”。
茵陈作为“药食同源”之品，春季采嫩苗可作野菜食用（茵陈饼、茵陈茶）。一般人群在适量范围内食用无害，但有肝胆疾病者应就医诊治，不可将茵陈当“万能退黄茶”长期大量饮用。日常养肝，仍以情志调畅、饮食清淡、作息规律为要。
整体意译 青蒿又名草蒿、方溃、香蒿。全株入药，性味苦、寒、无毒。主治痨病（锉细与童便同煎，熬膏为丸）、虚劳盗汗烦热口干（取汁熬膏，配人参末、麦门冬末为“青蒿丸”）、疟疾寒热（捣汁服）、温疟（配铅丹）、赤白痢（配艾叶、豆豉为“蒿豉丹”）、酒痔便血、刀伤（捣敷或配麻叶石灰为末）、牙齿肿痛（煎水漱口）、耳出脓汁（棉裹塞耳）、鼻中息肉（灰配石砂熬膏点涂）。
青蒿的核心功用在于清虚热、退骨蒸、截疟。中医将热证分为实热与虚热：虚热多由阴液亏虚、虚火内生所致，表现为午后潮热、盗汗、口干等，即古人所谓“骨蒸劳热”。青蒿苦寒而气味芳香，既能清透虚热，又不伤阴液，故为治疗虚热劳蒸的要药。同时，青蒿入肝胆经，能透达少阳之邪，对于疟疾之寒热往来有独特的“截疟”作用。
青蒿素的发现是现代科学从中医药宝库中挖掘的里程碑事件。从青蒿中提取的青蒿素及其衍生物，已成为世界卫生组织推荐的抗疟一线药物，挽救了全球数百万疟疾患者的生命。这一事实有力证明了古代本草记载“截疟”功效的科学价值。但青蒿素需经现代制药工艺提取，直接用青蒿煮水并不能替代抗疟药物。疟疾患者必须就医接受规范治疗。
青蒿在日常养生中应用有限，主要作为季节性清热之品在南方民间使用（如青蒿茶）。一般人群在暑热季节适度饮用或可作为清凉饮品，但不必将其当作日常保健品长期服用。对于发热性疾病，应及时就医明确病因。
整体意译 麻黄又名龙沙、卑相、卑盐。其茎苦温无毒，根节甘平无毒。主治流行热病初起（水煎加米豉煮粥，汗出即愈）、伤寒黄疸（麻黄醇酒汤）、黄肿脉沉小便不利（甘草麻黄汤）、风痹冷痛（配桂心熬膏）、产后腹痛血下不止、心下悸病（半夏麻黄丸）、中风（煎膏）、盗汗阴汗（麻黄根配牡蛎粉为末扑身）、诸虚自汗（黄芪麻黄根散）、阴囊湿疮（麻黄根配硫磺米粉涂敷）。李时珍特别指出木贼“与麻黄同形同性，故亦能发汗解肌，升散火郁风。”
麻黄的核心功用在于发汗解表、宣肺平喘、利水消肿。麻黄性温味辛，入肺、膀胱经，其性升散走窜，善于开腠理、透毛窍，使外邪从汗而解。肺主皮毛，麻黄宣肺即可开表发汗；肺为水之上源，麻黄宣肺又能通调水道、下输膀胱以利水。麻黄治喘的关键在于“宣肺”——肺气壅塞则喘，麻黄能开宣肺气，使气机通畅而喘自平。古人经验“麻黄发汗用茎，止汗用根”，体现了同一植物不同部位药效相反的精妙认识。
现代药理研究证实，麻黄含麻黄碱、伪麻黄碱等成分，具有收缩血管、升高血压、兴奋中枢、扩张支气管等作用。麻黄碱曾广泛用于哮喘治疗，但其兴奋性和成瘾性也带来了滥用问题。现代临床对麻黄的使用严格限量，并注意配伍制约。高血压、心脏病、失眠、甲亢患者一般不宜使用含麻黄的制剂。
麻黄为峻汗之品，绝非日常养生之物。普通人感冒发热，不可自行使用麻黄发汗，更不应以“发汗就好”的观念滥用。日常提升免疫力的正确方式仍是均衡饮食、适度运动、充足睡眠。对于风寒感冒，适度保暖、喝姜汤等温和方式更为稳妥，且应在医生指导下用药。
整体意译 地黄亦名地髓。生地黄甘寒无毒，熟地黄甘微苦微温无毒。主治范围极广：吐血唾血补虚除热去痈疖（“地黄煎”）、利血生精（“地黄粥”）、明目补肾（配川椒红为丸）、虚损（面色白、骨肉酸痛、呼吸力少等）、病后虚汗、咳嗽唾血痈疽劳瘵（“玉膏”）、吐血便血、小便带血、月经不止、月经不调久不受孕、妊娠漏胎下血不止、妊娠胎动、产后血痛（“黑神散”）、产后中风、胞衣不出、热闷昏迷、疔肿乳痈、跌打损伤瘀血在腹、眼睛红痛、牙疳脓血、牙齿动摇、耳中常鸣、犬咬伤等二十三种病症。生熟并用，内服外敷兼施。
地黄是中医滋阴补血的代表药物，有生熟异用的重要区别：生地黄甘寒，长于清热凉血、养阴生津，适用于血热妄行之出血、阴虚内热、津伤口渴等；熟地黄经蒸晒炮制后，性转微温，长于补血滋阴、益精填髓，适用于血虚萎黄、肝肾阴虚、腰膝酸软、月经不调等。两者一清一补，体现了中药炮制学“改变药性”的精妙智慧——同一味药，经过不同的炮制方法，药效方向截然不同。
现代药理研究表明，地黄含梓醇、地黄多糖、毛蕊花糖苷等成分，具有促进造血功能、调节免疫、降血糖、抗衰老等作用。熟地黄补血的功效得到了现代血液学研究的部分印证。但需注意：地黄性黏腻，脾胃虚寒、消化不良者不宜久服大量。不可因“补血”之名而滥用地黄进补。
地黄作为滋阴养血之品，在药膳（如地黄粥、六味地黄丸的养生应用）中有一定传统。一般人群如有阴虚燥热表现（如口干、手足心热、睡眠不安等），可在专业人士指导下适度食用地黄类药膳。但不可自行长期大量服用，尤其是脾胃虚寒者更应谨慎。养生之要，仍在饮食有节、起居有常、情志调畅。
การแปลโดยรวม 麦门冬 มีชื่ออื่นว่า อวี่ฉี่, อวี่ซ่งเหลียง, เหรินตง, เหรินหลิง, ปู้ชื่อเฉ่า, เฉียนเฉียนเฉ่า มีรสหวาน ธรรมชาติเย็น ไม่มีพิษ ใช้รักษา: โรคกระหายน้ำดื่มมาก (ตำรับยาลูกกลอนผสมน้ำเต้าขมและหวงเหลียน), อาการ吐血และเลือดกำเดาไหล (คั้นน้ำผสมน้ำผึ้ง服用), เหงือกมีเลือดออก (ต้มน้ำกลั้วปาก), แผลในลำคอ (ตำรับยาลูกกลอนผสมหวงเหลียน), โรคบิดมีอาการกระหายน้ำ (ต้มร่วมกับเหมยดำ服用)
แก่นการออกฤทธิ์ของ麦门冬 คือ บำรุงหยิน ทำให้ปอดชุ่มชื้น, บำรุงหยินกระเพาะอาหาร สร้างน้ำหล่อเลี้ยง, และบรรเทาความร้อนในหัวใจ บรรเทาอาการกระสับกระส่าย ออกฤทธิ์ต่อปอด: หล่อเลี้ยงความแห้งของปอด หยุดไอ; ต่อกระเพาะอาหาร: บำรุงหยินของกระเพาะ สร้างน้ำหล่อเลี้ยง; ต่อหัวใจ: บรรเทาความร้อนในหัวใจ บรรเทาอาการกระสับกระส่ายให้นอนหลับได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งมีความโดดเด่นในการบำรุงหยินกระเพาะอาหาร – กระเพาะอาหารเป็น "ทะเลแห่งน้ำและธัญญาหาร" หากหยินของกระเพาะอาหารสมบูรณ์ น้ำหล่อเลี้ยงก็จะมีแหล่งกำเนิดที่เพียงพอ ดังนั้นโรคกระหายน้ำ (ชื่อโบราณของโรคกลุ่มเบาหวาน) ปากแห้ง ท้องผูก ซึ่งจัดอยู่ในกลุ่ม หยินพร่อง น้ำหล่อเลี้ยงขาด จึงควรใช้ยา这群
การศึกษาทางเภสัชวิทยาสมัยใหม่ยืนยันว่า 麦门冬 มีส่วนประกอบสำคัญ เช่น 麦冬ซาโปนิน, โพลีแซ็กคาไรด์麦门冬 ซึ่งมีฤทธิ์ เสริมภูมิคุ้มกัน, ต้านภาวะกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด, ลดน้ำตาลในเลือด, ต้านอนุมูลอิสระ เป็นต้น โดยเฉพาะฤทธิ์ในการปกป้องระบบหัวใจและหลอดเลือด ได้รับความสนใจจากการวิจัยเป็นอย่างมาก อย่างไรก็ตาม ในฐานะยาเย็นที่บำรุงหยินและบรรเทาความร้อน นั้น麦门冬 ก็ไม่เหมาะสำหรับผู้ที่มีม้ามและกระเพาะอาหารเย็นจากหยางพร่อง หรือผู้ที่มีเสมหะและความชื้นสะสมอยู่ภายใน ที่จะรับประทานในระยะยาว
麦门冬 ในภูมิภาคทางใต้ของจีน นิยมนำมาตุ๋นซุป、ชงชา (เช่น ชา麦冬玉竹, ซุป沙参麦冬) เหมาะสำหรับการดื่มทั่วไป ในฤดูที่มีอากาศร้อนแห้ง หรือรู้สึกปากแห้งคอแห้ง แต่ไม่ใช่ของบำรุงที่ "เหมาะกับทุกคน" – ผู้ที่มีหยางพร่อง กลัวหนาว อุจจาระเหลว ควรหลีกเลี่ยง การดื่มน้ำในชีวิตประจำวันยังคงเป็นพื้นฐานในการรักษาสมดุลของน้ำหล่อเลี้ยง
การแปลโดยรวม เหล่าหวง มีอีกชื่อว่า หวงเหลียง, 媮軍, สามัญนามว่า หั่วเฉิ่น, ฟู๋หรู มีรสขม ธรรมชาติเย็น ไม่มีพิษ ใช้รักษาโรคได้ 29 ประการ ครอบคลุมแทบทุกด้านของการแพทย์แผนจีนทางคลินิก: อาการ吐血และเลือดกำเดาไหล (ตำรับ大黄黄连泻心汤), 伤寒病具有อาการแน่นบริเวณลิ้นปี่ (大黄黄连泻心汤), ไข้สูงเพ้อคลั่ง, ปวดเอวขาจากลม, สะสมของลมและความร้อน, โรคจากเสมหะ (ตำรับ "กุ่นถานหวาน"), ก้อนในท้อง, ม้ามโตและโรคพยาธิในเด็ก หรือที่เรียกว่า "พิ๋จีกันจี๋", ไข้ในเด็กหลายชนิด (ตำรับ "ซานหวงหวาน"), ไข้จากกระดูกที่เกิดจากความร้อนสะสม (骨蒸积热), ปัสสาวะขุ่นขาวหรือแดงใส่ขัดเบา, ท้องผูกอย่างรุนแรง, โรคบิดจากความร้อนมีอาการปวดเบ่ง (里急后重), 伤寒 และ อหิวาตกโรคร้อน, รับประทานอาหารแล้วอาเจียนทันที, ก้อนเลือดหลังคลอด, ไส้เลื่อนจับลูกอัณฑะให้หย่อนข้างเดียว, เวียนศีรษะตาพร่า, ปวดฟันจากลมร้อน, แผลในปาก, มะเร็งในโพรงจมูก, รอยฟกช้ำจากบาดเจ็บ, โรค凍疮, น้ำร้อนลวกไฟไหม้, แผลจากแมลง蠼螋กัด, ฝีเริ่มขึ้น, ฝีฝักบัวบวมร้อน, เต้านมอักเสบ (ตำรับ "จินฮวงซ่าน"), โรคเรื้อนขนาดใหญ่ เป็นต้น ใช้ทั้งภายในและภายนอก เหมาะทั้งเป็นผงยา, ยาลูกกลอน, ยาแผ่นปรุงสำเร็จรูป และยาขี้ผึ้ง
大黄 ได้รับสมญานามว่า "จียงจวิ้น" หรือ แม่ทัพใหญ่ เป็นหนึ่งในยาถ่ายที่ฤทธิ์แรงและรุนแรงที่สุดในตำรายาจีน แก่นการออกฤทธิ์คือ ระบายและขับเคลื่อนสิ่งที่อุดตัน, บรรเทาความร้อนและลดไฟ, ทำให้เลือดเย็นและขจัดพิษ, ไล่เลือดคั่งและเปิดเส้นลมปราณ大黄 มีรสขม ธรรมชาติเย็นและหนักแน่น เข้าสู่เส้นม้าม กระเพาะ ลำไส้ใหญ่ ตับ และเยื่อหุ้มหัวใจ "ผลักสิ่งเก่าออกไป สร้างสิ่งใหม่" เป็นการสรุปอย่างสูงของการออกฤทธิ์ของ大黄 – โดยการระบาย ทำให้อาหารที่ตกค้างหมักหมมในลำไส้ถูกขับออก โดยการไล่เลือดคั่ง ทำให้เลือดที่คั่งในร่างกายถูกกำจัด และโดยการลดไฟ ทำให้พิษร้อนถูกขับออกทางอุจจาระ การ "ทะลุ" ของ大黄 มิได้จำกัดเพียงการระบายอุจจาระ หากแต่ยังเป็นการเปิดชี่ของอวัยวะภายใน, เปิดเส้นเลือด, และเปิดเส้นลมปราณ ในความหมายกว้าง
大黄 มีสารประกอบแอนทราควิโนน (เช่น อีโมดิน, กรดชิโซฟานิก ฯลฯ) ซึ่งมีฤทธิ์ระบายที่แน่ชัด (กระตุ้นการบีบตัวของลำไส้ใหญ่) นอกจากนี้ยังมีฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาที่หลากหลาย เช่น ต้านแบคทีเรีย, ต้านการอักเสบ, ปกป้องตับขับน้ำดี, ห้ามเลือด, ลดไขมันในเลือด เป็นต้น แต่เนื่องจาก大黄 เป็นยาระบายแบบกระตุ้น การใช้ในระยะยาวอาจนำไปสู่โรคลำไส้ใหญ่เปลี่ยนเป็นสีดำ, การดื้อยา, การรบกวนสมดุลอิเล็กโทรไลต์ เป็นผลข้างเคียงที่ไม่พึงประสงค์ ผู้ป่วยท้องผูกไม่ควรพึ่งพา大黄 ในระยะยาว และในผลิตภัณฑ์ประเภท "ดีท็อกซ์บำรุงผิว" มักมีส่วนผสมของ大黄 ต้องตระหนักถึงการใช้อันตรายเป็นอย่างยิ่ง
大黄 เป็นยา มิใช่ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ห้ามนำมาใช้เป็นกิจวัตรเพื่อ "ทำความสะอาดลำไส้ดีท็อกซ์" โดยเด็ดขาด สำหรับอาการท้องผูก อันดับแรกต้องปรับเปลี่ยนจากโครงสร้างการรับประทานอาหาร (เพิ่มใยอาหาร), ปริมาณการออกกำลังกาย, นิสัยการดื่มน้ำ, และนิสัยการขับถ่าย หากจำเป็นต้องใช้ยาควรอยู่ภายใต้คำแนะนำของแพทย์ ผลิตภัณฑ์ "ดีท็อกซ์ระบาย" ที่充斥อยู่ในท้องตลาด ผู้บริโภคควรพิจารณาอย่างมีเหตุผล อย่าเชื่อคำโฆษณาที่ว่า "ดีท็อกซ์เท่ากับสุขภาพดี" ง่ายๆ
การแปลโดยรวม ม้าก้านส่วม (甘遂) รสขม ธรรมชาติเย็น มีพิษ ใช้รักษา: โรคลมบวมน้ำแน่นท้อง, บวมทั้งตัวและหน้าอก, น้ำเสียไหลเวียนไปตามเส้นไต, ปัสสาวะและอุจจาระไม่ออก, น้ำคั่งแน่นท้อง หอบเหนื่อย, บวมปวดตามข้อจากลมเท้า, ไส้เลื่อนบวม, โรคเผ้าชี่ (ชนิดหนึ่ง), โรคกระหายน้ำ, ลมชัก เสมหะอุดตันหัวใจ causing สติหลง (ตำรับ "ซุ่ยซินตาน"), โรคหอบในเด็ก 馬脾風 (ตำรับ "อู๋เจี้ยนซ่าน"), ชาปวด (ตำรับ "ว่านหลิงเกา"), หูหนวกกะทันหัน เป็นต้น
ยาแก้พิษแมงดาทะเล หรือ ต้าจี่ (大戟)* รสขม ธรรมชาติเย็น มีพิษเล็กน้อย ใช้รักษา: โรคลมบวมน้ำหายใจหอบเหนื่อยเฉียบพลัน, โรคบวมน้ำทั้งตัว, น้ำคั่งแน่นท้อง, ปวดฟัน เป็นต้น
商陸 รสเผ็ด ธรรมชาติเย็น มีพิษ ใช้รักษา: ชื้นเสียทำให้ขาอ่อนแรง, น้ำคั่งบวมแน่นท้อง, ก้อนเนื้อแข็งในท้อง, หลังคลอดท้องใหญ่แข็งตึง, อาการปวดแสบคันบริเวญร่างกายคล้ายผีดล (五尸注痛), ฝีแข็งอย่าง石痈 เป็นต้น
ยาสามชนิดนี้ล้วนเป็นยาขับน้ำอย่างรุนแรง มีสรรพคุณจัดจ้านและมีพิษ ในทางการแพทย์แผนจีนเชื่อว่า อาการบวมน้ำมีทั้งภาวะหยาง (จริง)และหยิน (พร่อง) นั่นคือ บวมน้ำชนิดหยาง (อาการป่วยระยะสั้น ผู้มีร่างกายแข็งแรง) สามารถใช้วิธขับน้ำได้พอสมควร ลดความชื้นปริมาณมากออกทางอุจจาระและปัสสาวะ ส่วนบวมน้ำชนิดหยินหรือบวมน้ำเรื้อรัง (อาการป่วยระยะยาว ผู้มีร่างกายอ่อนแอ) ต้องเน้นการบำรุงเป็นหลัก ใช้ทั้งการบำรุงและการระบาย ไม่ควรใช้ยาขับน้ำอย่างรุนแรงมั่วซั่ว ม้าก้านส่วม, ยาแก้พิษแมงดาทะเล ใหญ่, และ商陸 ทั้งสามชนิดเข้าเส้นปอด, ไต และลำไส้ใหญ่ มีคุณสมบัติเด่นในการเปิดการขับถ่ายปัสสาวะและอุจจาระ ขับน้ำออกทางรูเล็ก แต่ทั้งหมดต้องผ่านการปรุงยาอย่างถูกวิธีและควบคุมปริมาณอย่างเข้มงวด โบราณนิยมนำเนื้อพุทรามาห่อเป็นลูกกลอน หรือใช้แป้งห่อเผา หรือหมักด้วยน้ำส้มสายชูเพื่อลดพิษ
งานวิจัยสมัยใหม่ชี้ว่า ม้าก้านส่วม มีสารไดเทอร์พีนเอสเทอร์ (ingenol esters) ซึ่งมีฤทธิ์ระคายเคืองและก่อการอักเสบอย่างรุนแรง; ยาแก้พิษแมงดาทะเล (大戟) และ商陸 ก็มีสารพิษเช่นกัน ยาทั้งสามชนิดถูกจัดเป็นยาพิษที่ต้องควบคุม เมื่อใช้ต้องปรุงยาอย่างเคร่งครัด ควบคุมขนาดยา และหยุดเมื่อได้ผลแล้ว สำหรับม้าก้านส่วม และ ยาแก้พิษแมงดาทะเล ปัจจุบันมีการใช้ทางคลินิกจำกัดมาก โดยส่วนใหญ่อยู่ในระดับงานวิจัย นอกจากนี
《本草纲目》草部（三）所载八十余种药物，系统呈现了明代药物学的功效分类思想：既有温经止血的妇科专药（艾、益母草），又有清热利湿的肝胆专药（茵陈、青蒿），既有峻烈有毒的泻下逐水药（大黄、甘遂、大戟、商陆），又有涌吐截疟的特殊功用药物（藜芦、常山）。这反映了中医“辨证用药、因证选药”的核心思维方式——不是以病命名选药，而是根据证候的性质（寒、热、虚、实）和病位的上下内外来选择相应药性的药物。
本章内容具有重要的历史文献价值，其中部分药物的功效已获现代科学的深入研究（如青蒿→青蒿素、麻黄→麻黄碱、常山→常山碱），证明了古代药物学记载并非凭空臆造。但同时也须清醒认识到：本草记载的“主治”条目不等同于现代医学的“适应症”。古代不具备现代疾病的精确诊断能力，许多描述是基于症状观察和经验总结。更关键的是，部分药物的安全性风险（尤其是毒性药物）在古代认知条件下难以被充分评估和管控。
本章药物的养生启示可概括为：
本内容基于中医经典古籍，仅供传统文化学习与研读，不构成任何医疗诊断、用药或治疗建议；如有不适请及时就医。