本草纲目菜部

ตำรายาสมุนไพรมังกร เล่มหมวดผัก

คำอธิบายโดยรวม

ขอเรียนชี้แจงก่อนว่า ข้อความต่อไปนี้เป็นการรวบรวมและเรียบเรียงจากการศึกษาค้นคว้าตำรา "บั่นเฉ่ากังมั่ว" (本草綱目) เล่มหมวดผัก ไม่ใช่คำแนะนำในการรักษาแบบสมัยใหม่

หมวดนี้รวบรวมพืชที่รับประทานได้ ผลไม้ รวมถึงเห็ดและสาหร่ายหลายสิบชนิด รูปแบบดั้งเดิมของตำราประกอบด้วย "การอธิบายชื่อ—คุณสมบัติ—การรักษา" โดย "คุณสมบัติ" หมายถึง สี่คุณสมบัติและห้ารสชาติ (สี่คุณสมบัติได้แก่ ร้อน อุ่น เย็น จืด; ห้ารสชาติได้แก่ เปรี้ยว ขม หวาน เผ็ด เค็ม) ส่วน "การรักษา" คือบันทึกประสบการณ์โบราณ โดยรวมแล้ว หมวดผักให้ความสำคัญกับแนวคิด อาหารถือเป็นยา โดยเชื่อว่า "ผักทั้งห้าเป็นเครื่องอุดหนุน" ผักสามารถช่วยเสริมธัญพืชทั้งห้า ช่วยระบายลำไส้ และปรับสมดุลพลังงานในร่างกาย

🌿 หนึ่ง, หมวดผักรสเผ็ดร้อนที่ช่วยกระจายความเย็น
ผักในกลุ่มนี้ส่วนใหญ่มีรสเผ็ดและคุณสมบัติอุ่น คนโบราณเชื่อว่าสามารถขับไล่ลมหนาว ทำให้พลังงานหยางไหลเวียน แก้อาเจียน และบรรเทาปวด

• กุยช่าย (韭菜): รสเผ็ด เปรี้ยวเล็กน้อย อุ่น ฝาด คนโบราณเชื่อว่าน้ำคั้นจากกุยช่ายสามารถทำให้พลังงานที่อกไหลเวียน ช่วยละลายเลือดคั่ง ใช้รักษาอาการแน่นหน้าอก (อาการเจ็บแน่นหน้าอก ซึ่งคนโบราณเรียกว่าการอุดตันบริเวณหัวใจและอก) อาการปวดเฉียบพลัน; รากกุยช่ายใช้แก้เหงื่อออกตอนหลับ; เมล็ดกุยช่ายมีสรรพคุณอุ่นไตเสริมพลังหยาง ใช้ภายนอกสำหรับโรคผื่นคันจากรักและบาดแผลมีด
• ต้นหอม: ส่วนขาวรสเผ็ด คุณสมบัติปกติ ใบอุ่น มีความโดดเด่นในการทำให้พลังงานหยางไหลเวียน ขับเหงื่อ กระจายความเย็น บรรเทาปวด เช่น ต้นหอมขาวกับเต้าซือ (ถั่วเหลืองหมัก) ต้มดื่มให้เหงื่อออก ใช้กับอาการเริ่มเป็นหวัด; ต้นหอมขาวคั่วอุ่นประคบสะดือใช้สำหรับการปฐมพยาบาล "ภาวะหยางพร่อง" ในสมัยโบราณ เป็นวิธีการรักษาภายนอก
• หัวหอมแบน (薤): หัวหอมแบนขาว รสเผ็ด ขม อุ่น ลื่น โดดเด่นในการทำให้พลังงานหยางไหลเวียน ละลายก้อน คนโบราณนิยมใช้รักษาอาการแน่นหน้าอก โดยใช้ผลบัณฑ์นาว ร่วมกับหัวหอมแบนและเหล้าขาว นั่นคือแนวคิดของสูตร "บัณฑ์นาวชี่ทัง" (สูตรหัวหอมแบนกับผลบัณฑ์นาว)
• กระเทียมโทน (小蒜) : รสเผ็ด อุ่น มีพิษเล็กน้อย กระเทียม (大蒜) : รสเผ็ด อุ่น มีพิษ คนโบราณใช้สำหรับโรคระบาดตามฤดูกาล อหิวาตกโรค บิด ฝีหนอง เป็นต้น; กระเทียมใช้ภายนอกประคบหรือจี้ด้วยเข็มไฟสำหรับฝีที่หลัง ตำราโบราณยังเตือนว่าการกินกระเทียมมากเกินไป "ทำลายสายตา"
• ขิงสด และขิงแห้ง: ขิงสด รสเผ็ด อุณหภูมิอุ่นเล็กน้อย กระจายความเย็นแก้อาเจียน แก้พิษยา; ขิงแห้ง รสเผ็ด ร้อน จุดเด่นอยู่ที่การทำให้ร่างกายอบอุ่น ช่วยคืนพลังหยาง หยุดท้องเสีย ห้ามเลือด สองอย่างนี้เป็นตัวแทนของวิธีการรักษาแบบรสเผ็ดร้อน
• ผักชี และยี่หร่า: ผักชี รสเผ็ด อุ่น มีพิษเล็กน้อย ช่วยให้ผื่นออกมา เจริญอาหาร; ยี่หร่า รสเผ็ด คุณสมบัติปกติ อบอุ่นตับ กระจายลม บรรเทาปวด มักใช้สำหรับโรคไส้เลื่อน ปวดเอว ปวดสีข้าง
• ผักกาดเขียว (油菜) และผักกาดมัสตาร์ด : ผักกาดเขียว รสเผ็ด อุ่น ใช้ภายนอกสำหรับโรคไฟแดง (丹毒) แผลร้อน; เมล็ดมัสตาร์ดขาว รสเผ็ด อุ่น ละลายเสมหะ กระจายก้อน คนโบราณใช้สำหรับอาการวิงเวียนจากเสมหะ อาหารไม่ย่อย ฝีบวมเริ่มแรก

🌊 สอง, หมวดรสหวานจืด ชุ่มชื้น ระบายและขับร้อน ขับความชื้น
ผักในกลุ่มนี้ส่วนใหญ่มีรสหวานหรือเย็น หรือขมเย็น คนโบราณเชื่อว่าสามารถขับร้อน ขับน้ำ ขับถ่าย ลดบวม

• หัวไชเท้า: ราก รสเผ็ดหวาน ใบ รสเผ็ดขม คุณสมบัติอุ่น ใช้สดเน้นขับร้อน สร้างความชุ่มชื้น; ใช้สุกเน้นลดลมในท้องละลายเสมหะ ย่อยอาหาร ขับถ่าย เมล็ดหัวไชเท้าสามารถลดลมละลายเสมหะได้เช่นกัน
• ฟักเขียว: รสหวาน เย็นเล็กน้อย ขับน้ำลดบวม ขับร้อน ระงับความกระสับกระส่าย เนื้อฟัก เปลือกฟัก และเมล็ดฟักใช้ต่างกัน; เมล็ดฟักเน้นบำรุงปอดละลายเสมหะ ทำให้ตาสว่าง
• บวบเหลี่ยม: รสหวาน คุณสมบัติปกติ ขับร้อน ทำให้เลือดเย็นลง เชื่อมต่อเส้นลมปราณ ให้น้ำนม บวบแก่เผาเก็บคุณสมบัติ (วิธีการแปรรูปโบราณ เผาจนภายนอกเป็นถ่านแต่ภายในยังคงสรรพคุณยาไว้) เป็นวิธีโบราณที่นิยมใช้ห้ามเลือดและบรรเทาปวด
• น้ำเต้า และน้ำเต้าขม: น้ำเต้าหวานลื่น ขับน้ำลดบวม; น้ำเต้าขม รสขม เย็น มีพิษ คนโบราณใช้สำหรับอาการบวมน้ำ ดีซ่าน แต่มีพิษมาก ไม่ควรใช้เองโดยเด็ดขาด
• แตงกวา: รสหวาน เย็น มีพิษเล็กน้อย ขับร้อน ขับน้ำ
• หน่อไม้: รสหวาน เย็นเล็กน้อย ละลายความร้อน ละลายเสมหะ ทำให้กระเพาะสดชื่น
• มะระขี้นก: รสขม เย็น ทำให้จิตใจกระจ่าง ทำให้ตาสว่าง
• ผักกูด (馬齒莧), ผักขมป่า (苦菜), ผักกาดหอม, ดอกแดนดิไลออน, ผักคาวตอง, หญ้าใบเงิน (翻白草), ผักบุ้งน้ำ (水芹), ผักกระเฉด (莧), ผักกูด (蕨), ถั่วแปบ (薇), ถั่วลันเตาป่า (翹搖), ผักสายน้ำ (睡菜) เป็นต้น ส่วนใหญ่มีรสขมเย็นหรือหวานเย็น เน้นขับร้อน แก้พิษ ขับความชื้นและระบายปัสสาวะ คนโบราณใช้สำหรับฝีหนอง บิด ปัสสาวะขัด ปัสสาวะมีเลือด เป็นต้น

🍠 สาม, หมวดรสหวานปกติที่บำรุง
ผักในกลุ่มนี้ส่วนใหญ่มีรสหวานปกติหรือหวานอุ่น คนโบราณเชื่อว่าสามารถบำรุงกลาง เสริมพลังปราณ บำรุงปอด ทำให้จิตใจสงบ ทำให้ตาสว่าง บำรุงกระเพาะ

• เสือก (มันแกว) / หัวมันเทศญี่ปุ่น (薯蕷): รสหวาน อุ่น ปกติ บำรุงม้ามและกระเพาะ เสริมปอดและไต คนโบราณใช้สำหรับอาการท้องอืดเรื้อรัง ท้องเสีย ปัสสาวะบ่อย ม้ามและกระเพาะอ่อนแอ
• มันเทศหวาน: รสหวาน ปกติ บำรุงกำลัง ลดความอ่อนเพลีย เสริมพลัง ทำให้ม้ามและกระเพาะแข็งแรง เสริมไตหยิน
• ดอกแบซีลี (百合) หรือดอกลิลลี่: รสหวาน ปกติ บำรุงปอด บรรเทาอาการไอ ทำให้จิตใจสงบ ใช้รักษาโรค "ไป่เหอปิ้ง" (โรค百合病 เป็นชื่อโรคโบราณ คล้ายอาการผิดปกติทางจิตใจ การกิน การนอนหลังไข้สูง) สะท้อนแนวทางการบำรุงหยิน ขับร้อน
• ผักกาดหัว (蔓菁): รากใบ รสขมอุ่น เมล็ด รสขมเผ็ดปกติ ทำให้ตาสว่าง เสริมพลัง บำรุงตับ; คนโบราณยังใช้รักษาดีซ่าน อุจจาระและปัสสาวะไม่ออก
• ผักแพงพวย (薺菜), ผักกะเฉด (菥), หญ้าไก่ (雞腸草), ถั่วอัลฟาฟ่า (苜蓿), ผักโขม: ส่วนใหญ่สามารถปรับสมดุลกลาง บำรุงตับ ทำให้ตาสว่าง เพิ่มความชุ่มชื้น

🍄 สี่, หมวดเห็ด สาหร่าย และอื่น ๆ

• เห็ดหลินจือ (芝): แบ่งตามห้าสีเป็น เห็ดหลินจือเขียว แดง เหลือง ขาว ดำ ม่วง รวมหกชนิด โดยคนโบราณจัดกลุ่มตามธาตุทั้งห้า เชื่อว่าแต่ละชนิดบำรุงอวัยวะทั้งห้า ทำให้จิตใจสงบ เสริมพลังปราณ
• เห็ดหูหนูดำ: รสหวาน ปกติ มีพิษเล็กน้อย ทำให้เลือดเย็นลง ห้ามเลือด; เห็ดหูหนูที่ขึ้นบนต้นหม่อน ต้นกระถินณรงค์ (槐) ต้นขนุน (柘) มีสรรพคุณต่างกันตามต้นไม้ที่เกาะ
• เห็ดหอม เห็ดกระดุม (蘑菰蕈) เห็ดไก่ (雞菌): ส่วนใหญ่มีรสหวานปกติหรือหวานเย็น บำรุงกระเพาะ ละลายเสมหะ ทำให้จิตใจสงบ
• เห็ดดิน: รสหวาน เย็น มีพิษ ใช้ภายนอกเท่านั้น; เห็ดที่ขึ้นบนต้นสบู่ดำ รสเผ็ด มีพิษ
• เห็ดดินเขียว (地耳) หรือไลเคนส์ และเห็ดหิน (石耳): รสหวาน ปกติ ทำให้ตาสว่าง เสริมพลัง บำรุงไต

⚠️ ในการอ่านหมวดนี้ควรให้ความสนใจเป็นพิเศษ: ในการ "รักษา" ของตำราดั้งเดิมมีการรวบรวมสูตรโบราณและการปฐมพยาบาลฉุกเฉินจำนวนมาก เช่น การประคบสะดือด้วยต้นหอมอุ่น การดื่มน้ำคั้นกุยช่าย การใส่เนื้อฟักเข้าไปในจมูก เป็นต้น สิ่งเหล่านี้คือการรวบรวมประสบการณ์ในยุคสมัยของหลี่ฉือเจิน บางสิ่งในนั้น เช่น ขี้หนู ปัสสาวะเด็ก ตะกั่วชาด ผงชาดแดง (朱砂) ยาโกะเซีย (甘遂) ยาด้ากี่ (大戟) เป็นต้น ในมุมมองสมัยใหม่ไม่สามารถนำมาใช้ตามได้; มีคำกล่าวเช่น "ทารกในครรภ์ตายแล้วคลอดออกมาทันที" หรือ "รักษาหายขาด" ที่ควรพิจารณาอย่างมีเหตุผล คุณค่าของหมวดนี้อยู่ที่แนวคิดอาหารเป็นยาและหลักการรักษา ไม่ใช่การปฏิบัติโดยตรง

---

🧠 ความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง

หลักการสำคัญ 💡

แก่นแท้ของตำรายาสมุนไพรมังกร หมวดผัก คือ อาหารถือเป็นยา และ ผักทั้งห้าเป็นเครื่องอุดหนุน หลี่ฉือเจินจัดให้ผักประจำวันเข้ามาอยู่ในระบบตำรับยา แสดงให้เห็นว่าคนโบราณตระหนักมานานแล้วว่า อาหารไม่ได้เป็นเพียงการแก้หิว แต่ยังสามารถปรับสมดุลพลังลมปราณ ความร้อนเย็น ความแข็งแรงอ่อนแอของร่างกายได้

1. สี่คุณสมบัติห้ารสชาติเป็นแนวทางในการใช้ผัก
   คนโบราณจัดกลุ่มผักตามสี่คุณสมบัติและห้ารสชาติ ผักรสเผ็ดอุ่น เช่น ต้นหอม ขิง กระเทียม หัวหอมแบน เน้นกระจายความเย็น กระตุ้นพลัง; ผักรสขมเย็น เช่น ผักขมป่า ดอกแดนดิไลออน ผักคาวตอง เน้นขับร้อน แก้พิษ; ผักรสหวานจืด เช่น ฟักเขียว บวบเหลี่ยม หัวไชเท้า เน้นขับความชื้น ระบาย; ผักรสหวานปกติ เช่น เสือก ดอกแบซีลี มันเทศหวาน เน้นบำรุงกลาง เพิ่มความชุ่มชื้น

2. เน้นการขับถ่ายและการไหลเวียน
   หลายรายการในหมวดผักมีความเกี่ยวข้องกับ "การขับถ่าย" ไม่ว่าจะเป็นการขับถ่ายอุจจาระ ขับปัสสาวะ ให้น้ำนม เชื่อมต่อเส้นลมปราณ ทำให้พลังงานหยางที่อกไหลเวียน สะท้อนถึงความเข้าใจโดยรวมของคนโบราณเกี่ยวกับประโยชน์ของผัก: ผักส่วนใหญ่ช่วยให้ม้ามและกระเพาะย่อยอาหาร หลีกเลี่ยงการอุดตันของพลังงาน สิ่งที่เรียกว่า "อวัยวะทั้งหกยึดหลักการไหลเวียน" ผักจำนวนมากมีคุณสมบัติขับลมและระบายได้ดี

3. ใช้ทั้งการรักษาภายนอกและกินภายใน
   ตำราดั้งเดิมมีวิธีรักษาภายนอกมากมาย เช่น การประคบ การอบ การล้าง การสูดดมทางจมูก การหยดหู การอุดหู สอดคล้องกับแนวคิด "หลักการรักษาภายในก็เป็นหลักการรักษาภายนอก" ของการแพทย์แผนจีน ในยุคโบราณที่ขาดแคลนยาแผนปัจจุบัน ต้นหอม กุยช่าย กระเทียม บวบเหลี่ยม มักถูกใช้เป็นวัสดุธรรมชาติสำหรับการรักษาภายนอก

ความเข้าใจสมัยใหม่ 🌟

จากมุมมองทางวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ พืชในหมวดผักส่วนใหญ่อุดมไปด้วยใยอาหาร วิตามิน แร่ธาตุ และสารพฤกษเคมี ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อสุขภาพลำไส้ ความสมดุลของระบบเผาผลาญ และการควบคุมภูมิคุ้มกันอย่างแน่นอน เช่น:

• ต้นหอม กระเทียม กุยช่ายมีสารประกอบกำมะถัน มีงานวิจัยสมัยใหม่เกี่ยวกับการต้านจุลชีพ ต้านอนุมูลอิสระ และส่งเสริมการไหลเวียนโลหิต
• ฟักเขียว บวบเหลี่ยม แตงกวามีปริมาณน้ำสูง ให้พลังงานต่ำ และมีโพแทสเซียมค่อนข้างมาก ช่วยในการขับของเหลวส่วนเกินในร่างกาย
• เห็ดและสาหร่ายมีโพลีแซ็กคาไรด์ โปรตีน และธาตุอาหารรอง เป็นอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการสูง

แต่ก็ต้องมองอย่างเป็นกลาง:

• "การรักษา" ที่บันทึกไว้ในตำราโบราณส่วนใหญ่มาจากประสบการณ์โบราณ ขาดหลักฐานจากการทดลองทางคลินิกสมัยใหม่ ไม่ได้หมายความว่าได้ผลจริงในยุคปัจจุบัน
• วิธีการแปรรูปหรือการใช้บางอย่าง เช่น การเผาเก็บคุณสมบัติ การใช้ปัสสาวะเด็กละลายยา หรือการใช้สารตะกั่วฆ่าแมลง มีข้อจำกัดทางประวัติศาสตร์อย่างชัดเจน
• สารตะกั่วมีตะกั่ว ชาดแดงมีปรอท ยาโกะเซีย ยาด้ากี่ น้ำเต้าขม เห็ดดิน มีพิษ ในยุคปัจจุบันห้ามใช้ตามสูตรโดยเด็ดขาด
• การใช้สมุนไพรสดภายนอกบางอย่างอาจทำให้เกิดการแพ้ ติดเชื้อ และไม่ควรนำมาแทนการรักษาที่ถูกต้องตามหลักการแพทย์

ดังนั้น หมวดนี้จึงเหมาะแก่การศึกษาเป็นเอกสารวัฒนธรรมดั้งเดิมและเภสัชตำราโบราณ มากกว่าจะเป็นแนวทางในการรักษาพยาบาลสมัยใหม่

ข้อคิดสำหรับการดูแลสุขภาพ ⚡

ในการใช้ชีวิตประจำวันนอกเหนือจากการรักษาโรค เราสามารถนำแนวคิดทั่วไปมาประยุกต์ใช้ได้:

• กินผักตามฤดูกาล คนโบราณให้ความสำคัญกับ "การรับประทานอาหารให้สอดคล้องกับคุณสมบัติและรสชาติ" ในชีวิตประจำวันควรเลือกทานผักสดตามฤดูกาลที่เปลี่ยนไป
• รับประทานให้หลากหลาย ไม่ดื่มด่ำรสใดรสหนึ่งมากเกินไป: ผักรสเผ็ดอุ่น เช่น ต้นหอม กระเทียม ขิง ใช้ปรุงแต่งพอประมาณ; ผักรสขมเย็น เช่น ผักขมป่า ดอกแดนดิไลออน ไม่ควรทานในปริมาณมากติดต่อกันเป็นเวลานาน; ผักรสหวานจืด เช่น ฟักเขียว บวบเหลี่ยม หัวไชเท้า เหมาะสำหรับรับประทานคู่กับมื้ออาหารเป็นประจำ
• ผู้ที่ม้ามและกระเพาะอ่อนแอควรระวังอาหารดิบและเย็น: ผักในกลุ่มน้ำเต้าและผักขมหลายชนิดมีคุณสมบัติเย็นและลื่นไหล ผู้ที่ท้องเสียง่าย หนาวง่าย ไม่ควรทานดิบในปริมาณมาก
• ไม่เก็บหรือกินผักป่าและเห็ดป่าที่ไม่รู้จัก: ในหมวดนี้ได้มีการบันทึกพิษของเห็ดดิน น้ำเต้าขมไว้แล้ว ในยุคปัจจุบันยิ่งต้องระวังพิษจากเห็ดป่า
• อาการป่วยเฉียบพลัน บาดแผล หรือภาวะทางสูติกรรมควรรีบไปพบแพทย์: ไม่ควรใช้สูตรปฐมพยาบาลในตำราโบราณแทนการรักษาพยาบาลสมัยใหม่

---

📚 ความรู้ที่เกี่ยวข้อง

• แนวคิดที่เกี่ยวข้อง: สี่คุณสมบัติห้ารสชาติ ลักษณะขึ้นลงของยา การกระจายตัวตามเส้นลมปราณ อาหารถือเป็นยา ผักห้าชนิดเป็นเครื่องอุดหนุน ม้ามและกระเพาะเป็นรากฐานของพลังชีวิตหลังเกิด การเผาเก็บคุณสมบัติ อาหารแปลก (發物)
• การอ่านเพิ่มเติม:
  • "หฺวังตี้เน่ยจิง-ซู่เว้น-จ้างชี่ฟากหลุน"——《ธัญพืชห้าอย่างบำรุง ผลไม้ห้าอย่างช่วยเหลือ เนื้อสัตว์ห้าอย่างเสริมสร้าง ผักห้าอย่างอุดหนุน》
  • "หฺวังตี้เน่ยจิง-ซู่เว้น-เชิงชี้ทงเทียนลุ่น"——《รับประทานอาหารให้สอดคล้องกับคุณสมบัติและรสชาติ เพื่อเสริมพลังและบำรุงปราณ》
  • บทว่าด้วยคุณสมบัติยาทั่วไปใน "บั่นเฉ่ากังมั่ว-สี่ลี่"
  • เอกสารตำราอาหารและยาโบราณ เช่น "食物本草"

---

เนื้อหานี้ตั้งอยู่บนตำรายาโบราณแผนจีน clássic มีไว้เพื่อการเรียนรู้วัฒนธรรมดั้งเดิมเท่านั้น ไม่ถือเป็นการวินิจฉัย การใช้ยา หรือคำแนะนำในการรักษา หากรู้สึกไม่สบายโปรดพบแพทย์โดยเร็ว