金匮要略卷中 腹满寒疝宿食病脉证治第十

การแปลโดยรวม

บทนี้กล่าวถึงการวินิจฉัยชีพจรและวิธีการรักษาโรคสามประเภท ได้แก่ ท้องมาน (腹满) 疝เย็น (寒疝) และ อาหารค้าง (宿食)

เมื่อตรวจชีพจรที่ ฝูหยาง (Fu Yang - หลอดเลือดแดงหลังเท้า ใช้ตรวจหยางของม้ามและกระเพาะ) พบลักษณะเขียวเล็กน้อย ตามหลักควรมีอาการท้องมาน หากท้องไม่มาน จะต้องมีอาการท้องผูกและปวดใต้ชายโครงทั้งสองข้าง ซึ่งเกิดจากความเย็นภายใน (虚寒) เลื่อนขึ้นมาจากด้านล่าง ควรรักษาด้วยยาอุ่น ผู้ป่วยท้องมาน หากกดแล้วไม่เจ็บจัดเป็นภาวะพร่อง (虚证) หากกดแล้วเจ็บจัดเป็นภาวะเกิน (实证) ภาวะเกินสามารถใช้ยาระบายได้ ลิ้นมีฝ้าเหลืองแต่ยังไม่ถ่าย หากถ่ายแล้วฝ้าเหลืองจะจางลงเอง

ท้องมานที่เป็นๆ หายๆ หายแล้วกลับมาใหม่เหมือนเดิม จัดเป็นโรคเย็น (寒证) ควรรักษาด้วยยาอุ่น

ผู้ป่วยสีหน้าหมองคล้ำ กระสับกระส่ายแต่ไม่กระหายน้ำ มีเย็นแข็งในทรวงอกและท้องเสียไม่หยุด มีพยากรณ์โรคที่ไม่ดี

ชีพจรที่ซื่อโข่ว (寸口 - หลอดเลือดแดงที่ข้อมือ) เป็นเส้น (弦) จะมีอาการปวดแน่นใต้ชายโครง ร่วมกับหนาวสั่น

ผู้ที่ร่างกายมีความเย็นในม้ามและกระเพาะ (中寒) มักจะหาวบ่อยและมีน้ำมูกไหล หากมีไข้แต่สีหน้าปกติ มักจะจามได้ นี่เป็นสัญญาณที่正气ยังสามารถต้านทานโรคได้

ผู้ที่เย็นในม้ามและกระเพาะมีอาการท้องเสีย เกิดจากภายในพร่อง อยากร้องจามแต่จามไม่ออก แสดงว่าความเย็นในท้องลึกมาก

คนผอมมีอาการปวดรอบสะดือ ต้องมีลมเย็น (ลมและความเย็น) รุกราน ทำให้อาหารไม่ย่อย หากใช้ยาระบายผิด 正气จะพุ่งขึ้นทำให้แน่นท้อง หากไม่พุ่งขึ้น จะกลายเป็นขี้ขลาด (痞 - ความแน่นอึดอัดในลิ้นปี่)

ป่วยท้องมาน มีไข้สิบวัน ชีพจรลอยและเร็ว ยังกินอาหารได้ ให้ใช้ยาทั้ว publishing สมุนไพรตงโผวชี่อู๋ (厚朴七物汤) รักษา

ตำรับยาทั่วมั่นใจผู่ชี่อู๋ตัง: สมุนไพรโฮ่วผู่ (厚朴) ครึ่งกิโล, ชะเอม (甘草) สามตำลึง, กวาง (大黄) สามตำลึง, พุทราจีน (大枣) สิบผล, จั๋วซื่อ (枳实) ห้าผล, กุยเชี้ย (桂枝) สองตำลึง, ขิง (生姜) ห้าตำลึง ต้มกับน้ำหนึ่งโต๊ะ เอาได้สี่ลิตร รับประทานอุ่นครั้งละแปดเหยี่ยวย วันละสามครั้ง หากอาเจียน เติมปวยเลี้ยะล้อ (半夏) ห้าเหยี่ยวย; หากท้องเสีย ให้เอากวางออก; หากเย็นมาก เติมขิงจนถึงครึ่งกิโล

มีลมเย็นในท้อง เสียงดังครืนเหมือนฟ้าร้อง ปวดมาก แน่นขึ้นมาที่ทรวงอกและชายโครง อาเจียน ให้ใช้ยาทั่วย่อยข้าวเหนียวจื้อจื่อ (附子粳米汤) รักษา

ตำรับยาทั่วย่อยข้าวเหนียวจื้อจื่อตัง: จื้อจื่อ (附子 - ยาพิษ) หนึ่งผล (คั่ว), ปวยเลี้ยะล้อ ครึ่งลิตร, ชะเอม หนึ่งตำลึง, พุทราจีน สิบผล, ข้าวเหนียว (粳米) ครึ่งลิตร ต้มกับน้ำแปดลิตร จนข้าวสุกเป็นน้ำแกง กรองกาก รับประทานอุ่นครั้งละหนึ่งลิตร วันละสามครั้ง

ท้องมานปวดและท้องผูก ให้ใช้ยาทั่วยสามสิ่งโฮ่วผู่ (厚朴三物汤) รักษา

ตำรับยาทั่วยสามสิ่งโฮ่วผู่ตัง: โฮ่วผู่ แปดตำลึง, กวาง สี่ตำลึง, จั๋วซื่อ ห้าผล ต้มกับน้ำหนึ่งโต๊ะสองลิตร โดยต้มโฮ่วผู่และจั๋วซื่อก่อน ได้ห้าลิตร แล้วใส่กวาง ต้มได้สามลิตร รับประทานอุ่นครั้งละหนึ่งลิตร จนกว่าอุจจาระจะออกดี

กดที่ลิ้นปี้แล้วรู้สึกเจ็บและแน่น จัดเป็นภาวะเกิน ควรใช้ยาระบาย เหมาะกับยาทั่วยใหญ่แห่งพลังจักรราศี (大柴胡汤)

ตำรับยาทั่วยใหญ่แห่งพลังจักรราศีตัง: ชัยหู (柴胡) ครึ่งกิโล, จักรกล้วยไม้ (黄芩) สามตำลึง, ชาโอ (芍药) สามตำลึง, ปวยเลี้ยะล้อ ครึ่งลิตร (ล้าง), จั๋วซื่อ สี่ผล (ย่าง), กวาง สองตำลึง, พุทราจีน สิบสองผล, ขิง ห้าตำลึง ต้มกับน้ำหนึ่งโต๊ะสองลิตร ได้หกกรัม กรองกากแล้วต้มต่อ รับประทานอุ่นครั้งละหนึ่งกรัม วันละสามครั้ง

ท้องมานไม่ลดลง หรือลดลงเล็กน้อย ต้องระบาย ควรใช้ยาทั่วยใหญ่ต้าเล้งชี่ (大承气汤)

ตำรับยาทั่วยใหญ่ต้าเล้งชี่ตัง: กวาง สี่ตำลึง (ล้างเหล้า), โฮ่วผู่ ครึ่งกิโล (ปอกเปลือก ย่าง), จั๋วซื่อ ห้าผล (ย่าง), เม้ามิ่งเซียว อุจจาระแมว (芒硝) สามเหยี่ยวย ต้มกับน้ำหนึ่งโต๊ะ ขั้นแรกต้มโฮ่วผู่และจั๋วซื่อ ได้ห้าลิตร กรองกาก ใส่กวาง ต้มได้สองลิตร ใส่เม้ามิ่งเซียว เคี่ยวไฟอ่อนให้เดือดอีกครั้ง แบ่งเป็นสองครั้งรับประทานอุ่น หากถ่ายแล้วให้หยุดยา

มีอาการเจ็บหน้าอกและท้องรุนแรงมาก อาเจียนกินอะไรไม่ได้ มีลมเย็นในท้องพุ่งขึ้น ท้องนูนเป็นก้อนเหมือนหัวเท้าลุกขึ้น ปวดขึ้นลง แต่ละจุดกดไม่ได้ ให้ใช้ยาทั่วยใหญ่ต้าเจี้ยนจง (大建中汤) รักษา

ตำรับยาทั่วยใหญ่ต้าเจี้ยนจงตัง: เจี่ยว (蜀椒 - พริกไทยเสฉวน) สองเหยี่ยวย (เอาน้ำมันออก), ขิงแห้ง (干姜) สี่ตำลึง, โสม (人参) สองตำลึง ต้มกับน้ำสี่ลิตร ได้สองลิตร กรองกาก ใส่ อี้ถัง (胶饴 - น้ำตาลมอลต์) หนึ่งลิตร เคี่ยวไฟอ่อนได้หนึ่งลิตรครึ่ง แบ่งเป็นสองครั้งรับประทานอุ่น หลังรับประทานประมาณเวลาทานอาหารมื้อหนึ่ง ควรดื่มโจ๊กสองลิตร แล้วรับประทานยาต่อ วันนั้นควรกินโจ๊กและห่มผ้าให้อบอุ่น

ปวดใต้ชายโครงข้างใดข้างหนึ่ง มีไข้ ชีพจร เส้นและแน่น (紧弦) จัดเป็นโรคเย็น ควรใช้ยาอุ่นร่วมกับยาระบาย เหมาะกับยาทั่วยกวางกับจื้อจื่อ (大黄附子汤)

ตำรับยาทั่วยกวางกับจื้อจื่อตัง: กวาง สามตำลึง, จื้อจื่อ สามผล (คั่ว), เส้เซียงหรือไชยพัน (细辛) สองตำลึง ต้มกับน้ำห้าลิตร ได้สองลิตร แบ่งเป็นสามครั้งรับประทานอุ่น; คนแข็งแรงต้มได้สองลิตรครึ่ง แบ่งสามครั้ง หลังจากรับประทานแล้ว พอเดินทางประมาณสี่ห้าลี้ แล้วรับประทานอีกครั้ง

ลมเย็นพุ่งขึ้นทำให้มือเท้าเย็นเฉียบ ใช้ยาทั่วยแดงซี (赤丸) รักษา

ตำรับยาทั่วยแดงซีวาน: ฟู้หลิง (茯苓) สี่ตำลึง, ก้งเทา (乌头 - ยาพิษ) สองตำลึง (คั่ว), ปวยเลี้ยะล้อ สี่ตำลึง (ล้าง) (บางตำรับใช้กุยเชี้ย), ไชยพัน หนึ่งตำลึง (ตำราเฉียนจินใช้โสม) รวมกันบดเป็นผงละเอียด เติมซินซา (朱砂 - ดินแดง) ให้สี ทำเป็นยาหมัก (炼蜜为丸 - เผาน้ำผึ้งบดกับยา) ขนาดเท่าเมล็ดงา (麻子大) บริโภคก่อนอาหารด้วยสุราครั้งละสามเม็ด วันละสองครั้ง กลางคืนครั้งหนึ่ง; ถ้าไม่ได้ผลเพิ่มขนาดเล็กน้อย จนกว่าจะได้ผลเป็นเกณฑ์

ปวดท้อง ชีพจรเป็นเส้นและแน่น: เส้น (弦) บ่งบอกว่าภูมิคุ้มกันภายนอก (卫气 - พลังหยางที่ผิวหนัง) ไหลเวียนไม่ได้ทำให้หนาวสั่น แน่น (紧) บ่งบอกความเย็นเข้มข้นทำให้ไม่อยากอาหาร เมื่อพลังต่อสู้กับพยาธิสภาพ จะเกิดเป็น疝เย็น (寒疝)

疝เย็นปวดรอบสะดือ ขณะ发作มีเหงื่อเย็นออก มือเท้าเย็นเฉียบ ชีพจรจมและเส้น ให้ใช้ยาทั่วยใหญ่ก้งเทา (大乌头煎) รักษา

ตำรับยาทั่วยใหญ่ก้งเทาเจียน: ก้งเทาใหญ่ ห้าผล (คั่ว เอาเปลือกออก ไม่ต้องบด) ต้มกับน้ำสามลิตร ได้หนึ่งลิตร กรองกาก ใส่น้ำผึ้งสองลิตร เคี่ยวจนน้ำระเหย ได้สองลิตร คนที่แข็งแรงรับประทานครั้งละเจ็ดเหยี่ยวย คนอ่อนแอรับประทานครั้งละห้าเหยี่ยวย หากไม่หายให้รับประทานใหม่วันรุ่งขึ้น ห้ามรับประทานวันละสองครั้ง

疝เย็นปวดท้อง และปวดใต้ชายโครง ท้องเกร็ง ให้ใช้ยาทั่วยตังกุย-ขิง-เนื้อแพะ (当归生姜羊肉汤) รักษา

ตำรับยาทั่วยตังกุย-ขิง-เนื้อแพะตัง: ตังกุย (当归) สามตำลึง, ขิง ห้าตำลึง, เนื้อแพะ หนึ่งชั่ง ต้มกับน้ำแปดลิตร ได้สามลิตร รับประทานอุ่นครั้งละเจ็ดเหยี่ยวย วันละสามครั้ง หากเย็นมาก เติมขิงจนถึงหนึ่งชั่ง; หากปวดมากและอาเจียน เติม ส้มผู่ (橘皮) สองตำลึง และ ขาวจู๊ (白术) หนึ่งตำลึง

疝เย็นปวดท้อง มือเท้าเย็นเฉียบรู้สึกชา ปวดตัวใช้ยาสมานแผลฝังเข็มจนหมดไม่ได้ผล ไม่ได้ผลใช้อันติ้งก้งเทากุยตัง (抵当乌头桂枝汤) รักษา

ตำรับยาทั่วยก้งเทากุยตัง: ก้งเทาเพียงอย่างเดียว เคี่ยวกับน้ำผึ้งสองชั่งจนเหลือครึ่ง กรองกาก นำไปผสมกับ ยาเท่ากุย (桂枝汤) ห้าเหยี่ยวย ได้อีกเป็นหนึ่งกรัม เริ่มรับประทานครั้งละสองเหยี่ยวย หากไม่ได้ผลให้รับประทานสามเหยี่ยวย แล้วถ้าไม่ได้ผลเพิ่มเป็นห้าเหยี่ยวย เมื่อเวิร์ธแล้ว จะมีอาการเหมือนเมาเหล้า หากอาเจียน แสดงว่ายาออกฤทธิ์แล้ว

ตำรับยาเท่ากุยตัง: รวมตำรับ: กุยเชี้ย สามตำลึง (เอาเปลือกออก), ชาโอ สามตำลึง, ชะเอม สองตำลึง (ย่าง), ขิง สามตำลึง, พุทราจีน สิบสองผล ต้มกับน้ำเจ็ดลิตร ไฟอ่อน ได้สามลิตรกรองกาก

ชีพจรเร็วและตึงแน่นพร้อมกันมีลักษณะเป็นเส้น เหมือนสายธนู กดแล้วแข็งไม่เลื่อน ชีพจรเร็วเป็นเส้น ควรอุ่นและระบายความเย็น; ชีพจรตึง แน่น และ เชื่องช้า (迟) จะมีลิ้นปี้แข็ง; ชีพจรใหญ่และตึงแน่น เป็นหยางมีความเย็นอยู่ภายใน ระบายได้

ตำรับยาแนบ

ตำราภายนอก (外台) ยาทั่วยก้งเทา (乌头汤): ใช้รักษา疝เย็น ปวดท้องบิด กระเพาะและลำไส้ ถูกลมพิษโจมตีเขาไปทั้งห้า ตัวเกร็ง็ กลั้นไม่ไหว перемещениеเป็นบางครั้ง เช่นทำให้อัณฑะหดมือเท้า เย็นเฉียบ (ตำรับยาขี้สงสัยเห็นก่อนหน้านี้)

ตำราภายนอก ตำรับยาชัยหูกุยเท่า (柴胡桂枝汤): ใช้รักษาอาการปวดเฉียบพลันใน จิต และ เล็ก

เทศบัญญัติมอยู่ในทีหลังอยู่ ทีหลังรู้ว่ามียาสูตรใดขาดประกอบด้วย ส่วนผสม

ชัยหู สี่ตำลึง, จักรกล้วยไม้, โสม, ชาโอ, กุยเชี้ย, ขิง อย่างละหนึ่งตำลึงครึ่ง, ชะเอม หนึ่งตำลึง, ปวยเลี้ยะล้อ สองเหยี่ยวยครึ่ง, พุทราจีน หกผล ต้มกับน้ำหกกรัม ได้สามกรัม รับประทานอุ่นครั้งละหนึ่งกรัม วันละสามครั้ง

ตำราภายนอก ตำรับยาเสียวม้า (走马汤): ใช้รักษาโรคร้ายแรง (中恶 - ถูกสิ่งชั่วร้าย) เจ็บหัวใจ แน่นท้อง อึไม่ได้

ต่อมทอนซิลหรือหญ้าคาโต (杏仁) สองเมล็ด, บารมีสมุนไพรพาโต (巴豆) สองเมล็ด (เอาเปลือกและไส้ออก คั่ว) รวมกัน ห่อผ้า ทุบให้ละเอียด ใส่น้ำร้อนสองเหยี่ยวย คั้นเอาแต่น้ำขาวดื่ม ทำให้ถ่ายได้ทันที คนชราคนป่วยลดปริมาณ รักษาโรค เสียซือ (飞尸 - วิญญาณ), กุยจี๊ (鬼击 - ผีทำร้าย)

มีคนถามว่า คนเราจะรู้ได้อย่างไรว่ามีอาห�รค้างอยู่? อาจารย์ตอบว่า ถ้าชีพจรซื่อโข่วลอยและใหญ่ กดแล้วย้อน (涩) และชีพจรส่วนเอวก็นุ่มละเอียด จะรู้ว่ามีอาหารค้าง ใช้ยาทั่วยใหญ่ต้าเล้งชี่รักษา

ชีพจรเร็วและการร่อน (滑) เป็นภาวะเกิน นี้เกิดจากอาหารค้าง การถ่ายก็หาย ควรใช้ยาทั่วยใหญ่ต้าเล้งชี่

ท้องเสียแล้วไม่อยากกินอาหาร มีอาหารค้าง ควรระบาย ควรใช้ยาทั่วยใหญ่ต้าเล้งชี่

ตำรับยาทั่วยใหญ่ต้าเล้งชี่ตัง (ดูในบทว่าด้วยอาการชักก่อนหน้านี้)

อาหารค้างในหลอดอาหารส่วนบน (上脘 - ส่วนบนของกระเพาะ) ควรทำให้อาเจียน ควรใช้ยาผงควา (瓜蒂散)

ตำรับยาผงควาซาน: เปลือกแตงกวา (瓜蒂) หนึ่งส่วน (คั่วเหลือง), ถั่วแดงเล็ก (赤小豆) หนึ่งส่วน (ต้ม) รวมกันตำเป็นผง เอา ยำฉ่าย (香豉) เจ็ดเหยี่ยวย มาต้มเอาน้ำ ผสมกับผงหนึ่งช้อนชา (一钱匕) รับประทานอุ่น หากไม่อาเจียน เพิ่มขนาดเล็กน้อยจนกระทั่งออกมากเป็นที่น่าพอใจก็หยุด (ผู้เสียเลือดมากหรือร่างกายอ่อนแอห้ามใช้)

ชีพจรตึงแน่น เหมือน มัดเชือกที่แกว่งไปมาแบบไม่คงที่ (转索无常) มีอาหารค้าง

ชีพจรตึงแน่น ปวดหัวหนาวลม อาหารในท้องย่อยไม่ได้

• อ่านเพิ่มเติม：
  • 《 shāng hán lùn·biàn yáng míng bìng mài zhèng bìng zhì 》：大承气汤、大柴胡汤的完整辨证体系与使用指征。
  • 《 huáng dì nèi jīng·sù wèn·jǔ tòng lùn 》："寒气入经而稽迟，泣而不行……故卒然而痛"——寒邪致痛的经典理论阐述。
  • 《 jīn kuì yào lüè·fù mǎn hán shàn sù shí bìng mài zhèng zhì 》与《 shāng hán lùn·biàn tài yīn bìng mài zhèng bìng zhì 》对照：太阴病腹满属虚寒，本篇腹满则有虚有实，两相对照可见仲景辨证之精细。
  • 《 shén nóng běn cǎo jīng 》中乌头、附子、蜀椒、巴豆的性味主治，可加深对本篇用药理法的理解。

---

เนื้อหานี้อ้างอิงจากตำราแพทย์แผนโบราณคลาสสิกของจีน มีไว้เพื่อการศึกษาเรียนรู้วัฒนธรรมดั้งเดิมเท่านั้น ไม่ถือเป็นการวินิจฉัยทางการแพทย์ การใช้ยา หรือคำแนะนำในการรักษาแต่อย่างใด หากมีอาการผิดปกติ ควรรีบไปพบแพทย์