กำลังโหลด...
บทที่ 18 จาก 33
庄子
——卜瓜出品——
天下究竟有沒有至上的快樂？有沒有可以安養生命的方法？人應當做什麼、依據什麼？迴避什麼、安於什麼？趨就什麼、捨棄什麼？喜歡什麼、厭惡什麼？
世人普遍尊崇的，是富貴、長壽、美名；普遍喜愛的，是身體安逸、飲食豐美、衣飾華貴、色彩悅目、樂聲動聽。世人普遍鄙視的，是貧賤、短命、惡名；普遍痛苦的，是身體得不到安逸、口腹得不到美味、身形得不到華服、眼睛看不到美色、耳朵聽不到好音。
人們若得不到這些，便陷入深重的憂慮和恐懼之中。這樣對待自己的身體，實在太愚蠢了！那富有的人，勞累身體、拼命勞作，積攢了大量財物卻用不完，這樣養護身體簡直是背道而馳！那顯貴的人，夜以繼日地思慮官位得失、是非善惡，這樣對待身體也太疏忽了！人一出世，憂慮便隨之而來。長壽的人整日昏昏沉沉，長久地擔憂著死亡而不得解脫，多麼痛苦啊！這樣對待身體也離本真太遠了！忠烈之士為天下人稱道，卻不足以保全自己的生命。我不知道這種「善」果真是善，還是果真是惡？如果認為是善，卻不足以保全生命；如果認為不善，卻可以讓他人活下來。
所以說：「忠言勸諫不被接納，便退讓而不去爭執。」所以伍子胥極力諫諍，結果招致身殘被殺；如果他不諫諍，也就不會成就忠臣之名。果真有所謂善嗎？
如今世俗所追求的和所快樂的，我又不知道那所謂的快樂果真是快樂，還是果真是痛苦？我觀察世俗所追求快樂的，眾人成群趨之若鶩，神情緊繃、欲罷不能，大家都說那是快樂，我卻不認為那是快樂，也不認為那不是快樂。果真有快樂嗎？我以為無為（順應自然而不強作妄為）才是真正的快樂，但這恰恰是世俗之人視為最大痛苦的事情。所以說：「至樂無樂，至譽無譽。」——最高的快樂就是超越快樂本身，最高的聲譽就是超越聲譽本身。
天下的是非確實難以裁定。儘管如此，無為卻可以確定是非。最高的快樂能安養生命，只有無為才最接近這個目標。請允許我試著說明：天因無為而清澈，地因無為而安寧。天地兩者無為相合，萬物便自然化生。恍恍惚惚，不知從何而生！惚惚恍恍，不見任何形跡！萬物繁盛，都是從無為中孕育出來的。
所以說：「天地無為，卻又無所不為。」世人又有誰能真正達到無為的境界呢！
莊子的妻子死了，惠子前去弔唁，卻見莊子正叉開雙腿坐在地上，一邊敲打著瓦盆一邊唱歌。
惠子說：「你與人家共同生活，她為你生兒育女，如今老去身死，你不哭也就罷了，竟然還敲著盆唱歌，不也太過分了嗎！」
莊子說：「不是這樣的。她剛死的時候，我怎麼會不悲傷呢！然而仔細推究她的初始，本來就沒有生命；不僅沒有生命，本來就沒有形體；不僅沒有形體，本來就沒有氣。在恍恍惚惚的混沌之間，變化而有了氣，氣變化而有了形體，形體變化而有了生命。如今又變化而走向死亡。這一過程，就如同春夏秋冬四季的運行一樣自然。她靜靜地安臥在天地這間巨大的寢室之中，而我卻在這裡哇哇大哭，我自認為這是不通達天命的表現，所以便停止了哭泣。」
支離叔和滑介叔一同遊覽冥伯之丘、崑崙之墟——那是黃帝曾經休息過的地方。忽然間，滑介叔的左肘上長出了一個瘤子，他的神情顯得有些驚愕不安。
支離叔問：「你厭惡它嗎？」
滑介叔說：「不，我為什麼要厭惡呢！生命，不過是天地之氣的暫時假借。假借氣而化生出的生命，不過是塵垢般的暫時聚合。死與生，就像晝夜交替一樣自然。況且我與你正在觀察萬物的變化，如今變化輪到了我身上，我又有什麼可厭惡的呢！」
莊子前往楚國，途中見到一個空骷髏頭，乾枯地保持著原形。他用馬鞭敲了敲它，問道：
「先生是因為貪圖生命、違背道理而變成這樣的嗎？還是因為遭遇亡國之亂、被斧鉞誅殺而變成這樣的呢？還是因為有不良的行為，羞憒於給父母妻兒帶來恥辱而變成這樣的呢？還是因為饑寒交迫而變成這樣的呢？還是因為年壽已盡自然走到這一步的呢？」
說完這番話，莊子把骷髏頭拿過來，枕在頭下睡了。半夜裡，骷髏在夢中對他說：「聽你的談論，像是一位善於辯論的人。你所列舉的那些事情，都是活人的牽累，死了就沒有這些煩惱了。你想聽我說說死亡的境界嗎？」
莊子說：「好。」
骷髏說：「死了以後，上面沒有君主，下面沒有臣屬，也沒有四季勞務的事務，悠然自得地與天地同壽。即使是南面稱王的快樂，也不能超過於此。」
莊子不相信，說：「我如果讓掌管生命的神靈恢復你的軀體，讓你重新長出骨肉肌膚，把你送回到父母、妻子、鄉鄰、故舊身邊，你願意嗎？」
骷髏深深皺起眉頭，憂愁地說：「我怎麼能拋棄這比南面為王還快樂的境界，再去承受人間的勞苦呢！」
顏淵要東去齊國，孔子面帶憂色。
子貢離開座位問道：「學生冒昧地問一下：顏回東去齊國，老師面有憂色，這是為什麼呢？」
孔子說：「你問得很好。從前管子有一句話，我很讚賞，他說：『衣袋太小就不能裝下大的東西，繩子太短就不能從深井裡汲水。』之所以如此，是因為性命各有其定分，形體各有其適宜之處，這是不可以增加或減少的。我擔心顏回跟齊國國君談論堯、舜、黃帝的治國之道，又加以燧人氏、神農氏的言論。齊侯聽了之後，會在自己內心尋求而無法理解，不理解就會產生疑惑，一旦疑惑就可能置人於死地。你難道沒有聽說過嗎？從前有一隻海鳥停在魯國城郊，魯侯把它迎接 to 太廟裡，設酒宴款待，演奏《九韶》的音樂取悅它，準備牛、羊、豬三牲的盛宴供養它。那海鳥卻頭暈目眩、憂鬱悲傷，不敢吃一塊肉，不敢喝一口酒，三天就死了。
這是用養人的方式去養鳥，而不是用養鳥的方式去養鳥。真正用養鳥的方式養鳥，應當讓它棲息在深林之中，遊戲在廣闊的陸地上，浮游在江湖之上，吃那些小魚泥鰍，隨著鳥群的行列停歇，從容自在地生活。鳥最討厭聽到人聲喧嘩，何必弄那些嘈雜的音樂呢！《咸池》《九韶》這些盛大樂章，在洞庭之野演奏，鳥聽到就會飛走，獸聽到就會逃走，魚聽到就會潛入水底，而人聽到則會圍過來觀看。魚在水中才能生存，人在水中就會淹死。他們彼此稟性不同，所以好惡也不同。因此古代的聖人不強求萬物具有相同的能力，不要求萬物做相同的事情。名稱要與實際相符，義理要建立在適宜的基礎上，這就叫做通達順暢而福澤自持。」
列子出行，在路邊吃飯，看到一具百年的骷髏，撥開蓬草指著它說：「只有我和你知道你未曾死、也未曾生的道理。你果真是在憂傷嗎？我果真是在歡樂嗎？」
物種之中含有極微妙的生機：得到水便化為細絲般的生物（繼），在水土交接處則化為青苔（蛙蠙之衣），生於高地便化為車前草（陵舄），車前草得到糞壤便化為烏足草，烏足草的根變為蠐螬（金龜子幼蟲），它的葉子化為蝴蝶。蝴蝶很快又化為蟲，生於灶下，形狀像剛蛻了殼，名叫鴝掇。鴝掇經過千日化為鳥，名叫干餘骨。干餘骨的唾沫化為斯彌（一種小蟲），斯彌化為食醋中的蠛蠓（食醯）。頤輅生於食醯，黃軦生於九猷，瞀芮生於腐蠸，羊奚與不箰（不生筍的竹）相並而生，久竹生出青寧（竹根蟲），青寧生出豹（程），豹生出馬，馬生出人，人又回歸於自然的大化之機。萬物都從自然之機中產生，又都回歸於自然之機。
本章的標題「至樂」直指一個根本命題：什麼是真正的快樂？ 莊子的回答層層剝筍，最後歸結為一句石破天驚的話：「至樂無樂」。
莊子首先列舉了世俗所追逐的一切——富貴、長壽、美名、安逸、美食、華服、聲色。然後逐一拆解：富人勞累積財卻用不完，貴人思慮不休無暇安身，長壽者久憂不死昏沉度日，烈士為名而死反失性命。世俗以「得」為樂，莊子卻指出每一次追逐的背後都伴隨著深重的憂慮和生命的耗損。 你得到的越多，擔憂失去的恐懼就越大；你追逐的越激烈，身體的透支就越嚴重。這不是快樂，這是一種精緻的自我折磨。
那麼真正的快樂在哪裡？莊子給出了一個驚世駭俗的答案：「無為誠樂」。無為不是什麼都不做，而是不違背自然的本性去強作妄為。天地因無為而清寧，萬物因無為而化生。人的生命也應當如此——順著自己的本性生活，而不是被外在的標準驅趕著狂奔。
接下來四個故事，都是在用不同的方式說明同一個道理：
鼓盆而歌：生死如四季更替，本是自然的過程。痛哭流涕是因不通達生命的本質，看透了氣的聚散（「雜乎芒芴之間，變而有氣，氣變而有形，形變而有生」），悲傷便化為釋然。這不是冷漠，而是對生命深層規律的體認。
觀化：滑介叔身上長了瘤子卻不以為意，因為生命本身就是氣的暫時假借（「假借」），瘤子不過是大化流行的顯現。既然在「觀化」——觀察變化，自己被變化波及也是題中應有之義。
髑髏之夢：骷髏所描述的死亡境界——無君無臣、無四時之事、以天地為春秋——看似在讚美死亡，實則是用一種極端的修辭來揭示：人間的種種牽累（君臣、功名、事務）才是真正的痛苦之源。骷髏寧可選擇死亡，也不願回到人間，這是對世俗價值體系最徹底的反諷。
養鳥之道：這是全章最具有實踐智慧的部分。魯侯用最高的規格養一隻海鳥，結果鳥三天就死了。為什麼？因為他用的是「以己養養鳥」，而不是「以鳥養養鳥」。把自己的喜好強加於他者，哪怕出於善意，也是一種暴力。 萬物各有其性，魚在水中生，人在水中死；鳥聞雅樂而飛，人聞雅樂而聚。所以「名止於實，義設於適」——名聲要符合實際，義理要建立在適宜之上。
最後的「萬物皆出於機」一段，是對全章的哲學收束：從最微小的生命到人到萬物，都在一個不斷變化、相互轉化的鏈條之中，循環往復，沒有終結。生命本來就是變化本身，固著於某一種形態、某一種狀態、某一種快樂，都是對生命的誤解。
「至樂無樂」——給焦慮時代的解藥
我們生活的時代，幾乎是一個「快樂的暴政」時代。社交媒體上充斥著必須快樂、必須精彩、必須有意義的資訊轟炸。人們拼命地尋找快樂——購物、旅行、美食、娛樂、點讚——但越是追逐，越是空虛。莊子在兩千多年前就精準地描述了這個困境：「今俗之所為與其所樂，吾又未知樂之果樂邪？果不樂邪？」世俗所追逐的快樂，果真是快樂嗎？
莊子給出的答案是：真正的快樂不是你「抓住」的某種東西，而是你「放下」後的自然狀態。 就像天不刻意清而自清，地不刻意寧而自寧。當人不再被「必須快樂」的焦慮驅使，不再被比較和競爭裹挾，內在的平和反而會自然湧現。這就是「至樂無樂」的現代意義：最高的快樂不是某種強烈的情緒體驗，而是一種深層的、不依賴於外在條件的安頓感。
「以鳥養養鳥」——對現代「為你好」的反思
孔子講的海鳥寓言，在今天的家庭關係、教育觀念、職場管理中有著驚人的穿透力。多少父母用「我是為你好」的名義，把自己未竟的夢想、把社會的成功標準強加給孩子？多少管理者用「這是最好的安排」的方式，把不適合的崗位、不匹配的工作模式強加給員工？魯侯的「太牢」和「九韶」不可謂不隆重，但對於一隻海鳥來說，那是一個致命的牢籠。
「名止於實，義設於適」——這句話放到今天，就是提醒我們：適合的才是最好的，而不是最好的就是適合的。 對一個人來說最好的生活方式，不是社會定義的「成功」，而是與他自己本性相符合的存在方式。強行把所有的魚拉上岸呼吸空氣，那不是在幫助它們，而是在殺害它們。
「觀化」——在無常中獲得定力
滑介叔的故事對於今天的我們格外珍貴。我們生活在一個變化加速的時代——職業在變化、關係在變化、身體在變化、科技在變化。很多人對變化充滿了恐懼：害怕衰老、害怕失業、害怕被時代拋棄。但滑介叔告訴我們：變化本來就是生命的常態，生命本身就是氣的一個暫時假借。 你觀察變化，變化自然也會降臨到你頭上，這有什麼好厭惡的呢？這種「觀化」的態度，不是消極被動，而是一種超越性的視角——站在變化的洪流之外，看它來，看它去，然後安之若素。
ความเข้าใจผิดที่ใหญ่ที่สุดของคนยุคใหม่คือการคิดว่าความสุขเป็นสิ่งที่ต้อง “แสวงหา” — หลังจากซื้อของสิ่งหนึ่ง บรรลุเป้าหมายหนึ่ง หรือได้รับการยอมรับหนึ่งแล้วจะมีความสุข แต่ “อู๋เวย” (การไม่ฝืนธรรมชาติ) ของจ้วงจื่อบอกเราว่า ความสุขไม่ใช่สิ่งที่คุณเพิ่มเติมเข้าไป แต่เป็นสิ่งที่คุณหยุดลงต่างหาก หยุดการคิดฟุ้งซ่านเกินจำเป็น หยุดการเปรียบเทียบที่ไม่จำเป็น หยุดการยึดติดกับผลลัพธ์ ความสงบภายในจะกลับคืนมาอย่างเป็นธรรมชาติ คุณสามารถลองได้: จัดสรร “ช่วงเวลาแห่งการไม่ทำ” ไว้ในแต่ละวัน ไม่วางแผน ไม่บริโภค ไม่เลื่อนโทรศัพท์ แค่อยู่อย่างเงียบๆ ปล่อยให้เป็นไป คุณจะพบว่า ความรู้สึกมั่นคงไม่ได้อยู่ที่ไหนภายนอก มันอยู่ที่นี่เสมอ
ไม่ว่าจะเป็นการเลี้ยงดูลูก การบริหารความสัมพันธ์ หรือการวางแผนอาชีพ จงถามตัวเองว่า สิ่งนี้เหมาะกับเขา/เธอจริงหรือ? หรือเป็นการสืบทอดมาตรฐานจากภายนอกเพียงอย่างเดียว? ชื่อต้องสอดคล้องกับความเป็นจริง หลักการต้องตั้งอยู่บนความเหมาะสม เมื่อความสามารถสอดคล้องกับความเป็นจริง และวิถีชีวิตสอดคล้องกับธรรมชาติภายในของตน จึงจะยั่งยืนได้
เมื่อเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงของร่างกาย ความผันผวนของความสัมพันธ์ หรือการแปรเปลี่ยนของสภาพแวดล้อม ไม่จำเป็นต้องตื่นตระหนก ความตายและการเกิดเป็นเช่นกลางวันและกลางคืน การเปลี่ยนแปลงเป็นเช่นสี่ฤดู ความวิตกกังวลเกิดขึ้นเพราะการขัดขืนต่อความเปลี่ยนแปลง เมื่อใดที่ยอมรับว่าความเปลี่ยนแปลงคือแก่นแท้ของชีวิต ความวิตกกังวลจะคลายลงไปเอง
ภาษาที่ขัดแย้งกันของ “ความสุขสูงสุดคือไม่มีความสุข” กับการก้าวข้าม
จ้วงจื่อกล่าวว่า “จื้อเล่ออู๋เล่อ” (ความสุขสูงสุดคือไม่มีความสุข) “จื้ออี้วู่อี้” (เกียรติสูงสุดคือไม่มีเกียรติ) นี่คือลักษณะเด่นของ การปฏิเสธที่ก้าวข้าม แบบเต๋า ไม่ใช่แค่ “ไม่มีความสุข” อย่างง่ายๆ แต่เป็นการผ่านการสลายแนวคิดเรื่อง “ความสุข” ชี้ไปยังสภาวะการดำรงอยู่ที่ลึกซึ้งซึ่งไม่อาจจับต้องได้ด้วยภาษา สิ่งนี้ชวนให้นึกถึงกลยุทธ์การกล่าวของเล่าจื๊อที่ว่า “เต๋าที่สามารถกล่าวได้ไม่ใช่เต๋าอันแท้จริง” นั่นคือ ความจริงเมื่อถูกทำให้แข็งที่ด้วยภาษา ย่อมสูญเสียความแท้จริงไปแล้ว ดังนั้น จ้วงจื่อจึงไม่ให้คำนิยามของ “ความสุข” แต่ค่อยๆ รื้อถอนความเข้าใจของคนทั่วไปเกี่ยวกับความสุข รื้อจนสุดท้าย สิ่งที่เหลืออยู่ไม่ใช่ “สิ่งใดสิ่งหนึ่ง” แต่เป็น สภาวะที่เปิดกว้าง
“การไม่ฝืนธรรมชาติสามารถกำหนดถูกผิดได้” — ความถ่อมตนทางญาณวิทยา
ด้านหนึ่งจ้วงจื่อกล่าวว่า “ถูกผิดในโลกยังไม่อาจกำหนดได้แน่นอน” อีกด้านหนึ่งก็กล่าวว่า “การไม่ฝืนธรรมชาติสามารถกำหนดถูกผิดได้” ผิวเผินดูขัดแย้งกัน แต่แท้จริงแล้วจ้วงจื่อกำลังแยกแยะสองระดับ: ในระดับภาษาและแนวคิด ถูกผิดย่อมโต้เถียงกันได้ไม่จบสิ้น แต่ในระดับธรรมชาติและชีวิต ถูกผิดสามารถกำหนดได้ มาตรฐานที่กำหนดนี้คือ: สอดคล้องกับธรรมชาติของชีวิตหรือไม่ เหมาะแก่การตั้งมั่นและสงบของชีวิตหรือไม่
“สรรพสิ่งล้วนเกิดจากกลไก และล้วนกลับสู่กลไก” — ทัศนะอันเรียบง่ายของชีวิตในภาพรวม
ห่วงโซ่การเปลี่ยนแปลงของสรรพสิ่งในช่วงท้าย หากใช้ความรู้ในปัจจุบันพิจารณา ย่อมมีความไม่แม่นยำทางชีววิทยาอย่างชัดเจน แต่ความหมายเชิงปรัชญาของมันอยู่ที่: ในทัศนะของเต๋า ชีวิตเป็นองค์รวมที่ต่อเนื่อง ทุกรูปแบบเชื่อมโยงกันด้วยวิถีอันลี้ลับ ไม่มีกำแพงที่ไม่อาจข้ามได้อย่างสิ้นเชิงระหว่างมนุษย์กับสัตว์ พืช หรือแมลง วันนี้เรารู้ว่าสิ่งมีชีวิตทั้งหมดใช้รหัสพันธุกรรมชุดเดียวกัน กลไกชีวเคมีชุดเดียวกัน นี่恰恰เป็นการยืนยันด้วยวิธีทางวิทยาศาสตร์ถึงสัญชาตญาณของจ้วงจื่อที่ว่า “สรรพสิ่งเป็นหนึ่งเดียว”
| แนวคิด | ความหมาย | ความเชื่อมโยงกับบทนี้ |
|---|---|---|
| อู๋เวย (การไม่ฝืนธรรมชาติ) | ไม่ขัดต่อธรรมชาติของสรรพสิ่ง ไม่กระทำการโดยพลการ | แก่นของความสุขสูงสุด — “ความสุขสูงสุดคือการมีชีวิตที่สมบูรณ์ และมีเพียงการไม่ฝืนธรรมชาติเท่านั้นที่ใกล้เคียง” |
| ฉีอู้ (ภาวะสรรพสิ่งเสมอกัน) | สรรพสิ่งเป็นหนึ่งเดียว ถูกผิดสัมพัทธ์ | ถูกผิดในโลก “ยังไม่อาจกำหนดได้แน่นอน” — การก้าวข้ามถูกผิดจึงจะมีความสงบที่แท้จริง |
| ชี่ฮว่า (การแปรเปลี่ยนของพลังปราณ) | สรรพสิ่งเกิดจากการรวมตัวและแยกตัวของปราณ | ตอนภรรยาตาย “ปราณแปรเปลี่ยนจึงมีร่าง ร่างแปรเปลี่ยนจึงมีการเกิด” ตอนสังเกตการแปรเปลี่ยน “ยืมใช้ชั่วคราว” |
| จั้วว้าง (การลืมร่างกายและก้าวข้ามตนเอง) | ลืมรูปร่างกาย ก้าวข้ามตัวตน | ตอนกะโหลกศีรษะ “ไม่มีผู้ปกครองเบื้องบน ไม่มีประชาชนเบื้องล่าง” — การก้าวข้ามบทบาททางสังคม |
| อันจือรั้วมิ่ง (ยอมรับชะตากรรมอย่างสงบ) | ยอมรับการลิขิตของโชคชะตาอย่างสงบใจ | นางฮวาเจี๋ยซู่ต่อเนื้องอก “จะรังเกียจมันทำไม” — การยอมรับการเปลี่ยนแปลงที่อยู่เหนือกำลังมนุษย์ |
เนื้อหานี้อ้างอิงจากคัมภีร์คลาสสิกของลัทธิเต๋า มีไว้เพื่อการศึกษาเรียนรู้วัฒนธรรมดั้งเดิมและการอ้างอิงชีวิตเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำทางศาสนา การแพทย์ หรือการลงทุน