กำลังโหลด...
บทที่ 32 จาก 33
神农本草经
ข้อความนี้เป็นเนื้อหาที่ลูกหลานรุ่นหลังได้รวบรวมมาจากหนังสือโบราณ ซึ่งเป็นส่วนที่กระจัดกระจายของตำราพระคัมภีร์เสินหนงเปิ่นเฉ่ากิง โดยหลักแล้วเป็นข้อความที่ว่าด้วยหลักการโดยรวม มิใช่บันทึกรายละเอียดของยาเฉพาะชนิดใดชนิดหนึ่ง เนื่องจากเป็นข้อความที่สืบค้นมา จึงมีการปะปนของคำอธิบายเสริมจากนักค้นคว้ารุ่นหลังและข้อความอ้างอิงจากตำนานต่างๆ
🌿 จำนวนยาทั้งหมดสอดคล้องกับวิถีธรรมชาติบนสวรรค์
ตำราโบราณกล่าวว่า ยาสามระดับรวมทั้งหมดสามร้อยหกสิบห้าชนิด เป็นการเลียนแบบสามร้อยหกสิบห้าวันในหนึ่งปี หนึ่งชนิดต่อหนึ่งวัน เพื่อให้ครบรอบปี ต่อมาฉบับที่สืบทอดกันเพิ่มขึ้นถึงเจ็ดร้อยสามสิบชนิด เพราะได้รวมชนิดยารองจาก "ตำรายาชื่อแพทย์ผู้มีชื่อเสียง" (หมิงอี๋เปี๋ยลู่) เข้ามาด้วย ซ่งไดจ้างหวี่ซี ชี้ให้เห็นว่า: พระคัมภีร์เสินหนงเปิ่นเฉ่ากิงแต่เดิมเขียนด้วยอักษรสีแดง ส่วนตำรายาชื่อแพทย์ผู้มีชื่อเสียงเขียนด้วยอักษรสีดำ เนื่องจากการคัดลอกสืบทอดกันมานาน สีแดงและดำจึงปะปนกันจนแยกไม่ออก จึงทำให้เนื้อหาจากตำรายาชื่อแพทย์ผู้มีชื่อเสียงถูกเข้าใจว่าเป็นเนื้อหาหลักของพระคัมภีร์เสินหนงเปิ่นเฉ่ากิงเอง สิ่งนี้เตือนเราว่า ข้อความ "พระคัมภีร์เสินหนงเปิ่นเฉ่ากิง" ที่เราอ่านในปัจจุบัน อาจมีการปนเปื้อนเนื้อหาที่ถูกเพิ่มเติมในยุคหลัง
🌿 โครงสร้างของตำรับยา: องค์ประชุมหลัก-ขุนพล-ผู้ช่วย-ทูต
ยาในตำรับมีแบ่งหน้าที่เป็น君 (จวิน-องค์ประชุมหลัก), 臣 (เฉิน-ขุนพล), 佐 (จั่ว-ผู้ช่วย), 使 (สื่อ-ทูต) โดย互助、制约、辅助ซึ่งกันและกัน สัดส่วนที่พบโดยทั่วไปคือ องค์ประชุมหลักหนึ่ง ขุนพลสอง ผู้ช่วยสาม ทูตห้า หรืออาจเป็น องค์ประชุมหลักหนึ่ง ขุนพลสาม ผู้ช่วย-ทูตเก้าองค์ ก็ได้ ข้อนี้มิใช่กฎตายตัว แต่เป็นการอธิบายว่าภายในตำรับยามีลำดับชั้นของความสำคัญหลัก-รอง
🌿 การเข้ากันได้ของยาในเจ็ดอารมณ์ (七情)
ยามีการประสานกันของหยินหยาง มีความสัมพันธ์แบบแม่-ลูก พี่-น้อง ในแง่ของแหล่งกำเนิด มีทั้งราก ลำต้น ดอก ผล และมีทั้งหญ้า หิน กระดูก เนื้อ ความสัมพันธ์ในการเข้ากันได้แบ่งเป็นเจ็ดประเภท: ตานซิง (單行-ใช้เดี่ยว), เซียงซวี (相須-ต้องพึ่งพา), เซียงสื่อ (相使-ถูกใช้เสริม), เซียงเว่ย (相畏-เกรงกลัวซึ่งกัน), เซียงเอ้อ (相惡-เกลียดชังซึ่งกัน), เซียงฟาน (相反-ขัดแย้งซึ่งกัน), เซียงซา (相殺-ฆ่ากัน) เมื่อใช้ร่วมกัน เซียงซวีและเซียงสื่อเป็นไปในทางที่ดี; ไม่ควรใช้เซียงเอ้อและเซียงฟาน หากมียาพิษที่ต้องควบคุมฤทธิ์ สามารถใช้ความสัมพันธ์แบบเซียงเว่ยหรือเซียงซา; มิฉะนั้นไม่สมควรใช้ร่วมกัน สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นถึงการสรุปเบื้องต้นของคนโบราณเกี่ยวกับปฏิสัมพันธ์ระหว่างยา
🌿 คุณสมบัติของยาและการปรุงยา
ยามีห้ารส: เปรี้ยว เค็ม หวาน ขม เผ็ด; มีสี่พลังงาน (四氣): เย็น ร้อน อุ่น เย็นสดชื่น; ยังมีข้อแตกต่างของมีพิษและไม่มีพิษ การตากแห้งในที่ร่มและการตากแห้งกลางแดดหลังเก็บเกี่ยว ฤดูกาลเก็บยา การปรุงยาสด-สุก แหล่งผลิต ความแท้-เทียม ความเก่า-ใหม่ ล้วนมีหลักเกณฑ์ของตน
🌿 การเลือกรูปแบบยา
ฤทธิ์ยาบางชนิดเหมาะกับการทำเป็นยาลูกกลอน บางชนิดเหมาะกับเป็นยาผง บางชนิดเหมาะกับการต้มกับน้ำ บางชนิดเหมาะกับการแช้าเหล้า บางชนิดเหมาะกับการเคี่ยวเป็นยาข้น และมียาบางชนิดที่สามารถใช้ได้หลายรูปแบบ รวมถึงยาที่ไม่สามารถนำมาต้มหรือแช่เหล้าได้ ควรเลือกให้สอดคล้องกับสรรพคุณของยา ไม่ควรฝืน
🌿 ช่วงเวลาในการรักษาและการพยากรณ์โรค
คนโบราณเชื่อว่า การรักษาโรคต้องสำรวจสาเหตุของโรคก่อน ต้องพิจารณากลไกการเกิดโรคก่อน หากอวัยวะทั้งห้ายังไม่พร่อง เส้นลมปราณทั้งหกยังไม่หมดสิ้น เลือดและชีพจรยังไม่ปั่นป่วน จิตวิญญาณยังไม่กระจัดกระจาย การกินยาก็มีโอกาสรอดชีวิต; หากโรคก่อตัวเป็นรูปเป็นร่างแล้ว อาจรักษาให้หายได้เพียงครึ่งหนึ่ง; หากโรคได้ลุกลามเกินเลยไปแล้ว ชีวิตก็ยากจะรักษาไว้ได้ สิ่งนี้เน้นย้ำถึงการรักษาแต่เนิ่นๆ ป้องกันก่อนเกิดโรค แต่ก็ยังแฝงด้วยการประเมินการพยากรณ์โรคที่เรียบง่ายของคนโบราณต่อโรค危重
🌿 วิธีการใช้ยาพิษ
หากใช้ยาพิษรักษาโรค ในระยะเริ่มแรกขนาดยาต้องเล็กมาก เท่าเมล็ดข้าวฟ่างหรือลูกเดือย เมื่อโรคทุเลาควรหยุด; หากไม่ดีขึ้น สามารถเพิ่มเท่าตัว; หากยังไม่ได้ผล สามารถเพิ่มได้ถึงสิบเท่า สรุปก็คือให้ยาจนกว่าโรคจะทุเลาเป็นเกณฑ์ ไม่ควรใช้เกินขนาด นี่เป็นแนวคิดการเพิ่มขนาดยาแบบค่อยเป็นค่อยไปในยุคแรกเริ่ม แต่คำกล่าว "เพิ่มเท่าตัว" "เพิ่มสิบเท่า" ในปัจจุบันไม่ควรยึดถือตามตัวอักษร
🌿 การใช้ยาตามอาการหนาว-ร้อนและตำแหน่งของโรค
โรคหนาวใช้ยาร้อน โรคร้อนใช้ยาเย็น; อาหารไม่ย่อยใช้วิธีทำให้อาเจียนหรือระบาย " ghost สาป พยาธิพิษ" (鬼注蛊毒) ใช้ยาพิษ; ฝี บวม เนื้อร้าย ใช้ยา untuk รักษาแผล; โรคลมจากความชื้น (风湿) ใช้ยา untuk รักษาลม-ความชื้น ต่างใช้ตามความเหมาะสม คำว่า "鬼注蛊毒" ในที่นี่เป็นการเรียกโรคติดเชื้อบางชนิด โรคพยาธิ หรือภาวะเป็นพิษในสมัยโบราณ มิได้หมายถึงวิญญาณชั่วร้ายจริงๆ
🌿 เวลารับประทานยา
โรค位于เหนือกระบังลมขึ้นไป ควรรับประทานอาหารก่อนแล้วจึงกินยา; โรค位于ใต้ลิ้นปี่ลงไป ควรกินยาก่อนแล้วจึงรับประทานอาหาร; โรคอยู่ที่四肢และเส้นเลือด ควรกินยาในเวลาเช้าตรู่ขณะท้องว่าง; โรคอยู่ที่ไขกระดูก ควรกินยาในเวลากลางคืนขณะอิ่มท้อง นี่เป็นประสบการณ์สรุปของคนโบราณเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างเวลากินยากับตำแหน่งของโรค
🌿 ตัวอย่างโรคสำคัญทั่วไป
ในข้อความได้列举 "โรคใหญ่ที่เป็นหลัก" มากมาย: อัมพฤกษ์อัมพาตจากลม (中风), ไข้หวัดใหญ่ (伤寒), ไข้หนาว-ร้อน-ไข้มาลาเรีย (寒热温疟), โรคที่เกิดจากวิญญาณร้าย (中恶), โรคอหิวาต์ (霍乱), ท้องมานใหญ่ (大腹水肿), โรคลำไส้อักเสบ-ท้องเสีย (肠澼下利), ปัสสาวะ-อุจจาระไม่ออก, โรค奔豚 (气上冲胸), หอบหืด-ไอ (上气, 咳逆), อาเจียน, โรคดีซ่าน (黄疸), โรคเบาหวาน (消渴), เสมหะคั่งค้าง (留饮), อาหารไม่ย่อยเป็นก้อน (癖食), ก้อนแข็งแน่น (坚积), ก้อนเนื้อในท้อง (癥瘕), โรคชัก-ลมบ้าหมู-โรคลม (惊邪癫痫), 鬼注 (โรคติดต่อร้าย), เจ็บคอ-คอตีบ (喉痹), ปวดฟัน, หูหนวก, ตาบอด, แผลมีด-ของมีคม (金创), ข้อแพลง-กระดูกหัก (踒折), ฝี-บวม (痈肿), แผลเนื้อร้าย (恶疮), โรคริดสีดวง-ช่องทวาร (痔瘘), โรคคอพอก-เนื้องอก (瘿瘤); บุรุษ: โรคอ่อนเพลียห้าประเภท-บอบช้ำเจ็ดอย่าง (五劳七伤), อ่อนเพลีย-ซูบผอม (虚乏羸瘦); สตรี: ตกขาว-เลือดล้วนไหลไม่หยุด (带下崩中), ประจำเดือนไม่มา-แผลในอวัยวะสืบพันธุ์ (血闭阴蚀); บาดเจ็บจากแมลง-งู-พิษ (虫蛇蛊毒) เป็นต้น ข้อความกล่าวว่านี่เป็น "ภาพรวมสำคัญ" ส่วนการเปลี่ยนแปลงที่具体ต้องพิจารณาจัดการตามหลักฐาน-แนวทาง
🌿 ทฤษฎียาสามระดับและแนวโน้มแบบเซียน
ข้อความอ้างอิงจาก "หนังสือเป่าผูจื่อ внутреннего раздела" และอื่นๆ ว่า: ยาชั้นสูงทำให้ร่างกาย安稳-อายุยืนยาว 甚至กล่าวว่าสามารถ "ขึ้นสวรรค์เป็นเซียน" "ควบคุมภูตผีทั้งมวล" "ร่างกายมีขน-ปีก" "อาหารมาเองในพริบตา"; ยาชั้นกลางบำรุงชีวิต-ธรรมชาติ ยาชั้นล่างรักษาโรค และกล่าวว่าสามารถป้องกันแมลงพิษ-สัตว์ร้าย กำจัดกลิ่นร้าย-สิ่งชั่วร้าย ไท่อี๋จื่อ (太一子) กล่าวว่า: ยาชั้นสูงบำรุงชีวิต ยาชั้นกลางบำรุงธรรมชาติ ยาชั้นล่างบำรุงรักษาโรค เนื้อหาส่วนนี้ได้รับอิทธิพลอย่างชัดเจนจากแนวคิดเซียน-เต๋า ไม่ได้อยู่ในขอบเขตของการแพทย์โดยแท้จริง
🌿 ตำนานเสินหนงชิมยา
ข้อความกล่าวว่าเสินหนงใช้แส้สีแดง (赭鞭) ตรวจสอบสิ่งต่างๆ เช่น หญ้า หิน กระดูก เนื้อ "ถามด้วยแส้ทั้งหมด" ได้ฤทธิ์รักษาและห้ารส เคยพบพิษเจ็ดสิบชนิดในวันเดียว ตำนานนี้มีสีสันชัดเจน ข้อความอธิบายท้ายเชื่อว่า "赭鞭" และ "钩" อาจเป็นคำยืมของ "煮辨" และ "候制" โดย "鞭问" คือ "辨问" (สอบถาม-แยกแยะ) ไม่จำเป็นต้องถือเป็นเรื่องเหลือเชื่อ
🌿 บันทึกยาพิษร้ายแรงและการถอนพิษ
ข้อความ列举ยาพิษร้ายแรงหลายชนิด เช่น โกวเหวิน (钩吻), นกฉี (鸱), อินหมิง (阴命), เน่ยถง (内童), ขนนกเจิ้น (鸩羽) เป็นต้น กล่าวว่าไม่สามารถเข้าปาก จมูก หู ตา มิฉะนั้นจะฆ่าคน และกล่าวว่ายาพิษห้าชนิด เช่น หลางตู้ (狼毒), ปาทัว (巴头), หลี่หลู (藜芦), เทียนสงอูโถว (天雄乌头), ปานเหมา (斑茅) มี 詹ซือ (占斯), ฮั่วจือ (藿汁), หลูถัง (卢汤), ต้าโต้ว (大豆), เหยียนหยาน (戎盐) ตามลำดับช่วยถอนพิษ; ผักพิษทำร้ายเด็ก ให้นมแม่แก้พิษ ต้องให้ดื่มก่อนสองเซิง ข้อความเหล่านี้สะท้อนถึงความระมัดระวังของคนโบราณต่อยาพิษและประสบการณ์การถอนพิษในยุคแรก ไม่สามารถใช้เป็นแนวทางปฏิบัติสำหรับภาวะพิษในปัจจุบัน
🌿 เห็ดวิเศษห้าชนิดกับยาแร่ธาตุ
เห็ดวิเศษห้าชนิด รวมถึง ตานชา (丹砂), ยวี่จา (玉札), เซิงชิง (曾青), สยงหวง (雄黄), ฉือหวง (雌黄), หยุนมู่ (云母), ไท่อี๋หยู่ยวี้เหลียง (太乙禹余粮) คนโบราณเชื่อว่าสามารถ服用เดี่ยวๆ "ทำให้คนบินได้-อายุยืนเป็นเซียน" คำกล่าวเช่นนี้属于การพูดเกินจริงของนักเล่นแร่แปรธาตุ-สำนักเซียน ไม่ถือเป็นความจริงทางวิทยาศาสตร์ในปัจจุบัน
🌿 หยินหยาง-สี่ฤดูและห้ารส-ธาตุทั้งห้า
ฤดูใบไม้ผลิ-ฤดูร้อนเป็นหยาง ฤดูใบไม้ร่วง-ฤดูหนาวเป็นหยิน; ฤดูใบไม้ผลิเป็นหยาง หยางอบอุ่นให้กำเนิดสรรพสิ่ง หวงจิง (黄精) และชางจู่ (苍术) คนโบราณเชื่อว่าสามารถใช้แทนอาหารในยามขัดสน เรียกว่า "ข้าวต้มแห้ง" (米脯) ทฤษฎีห้ารสกล่าวว่า: รสเปรี้ยวบำรุงตับ-หล่อเลี้ยงหัวใจ-ขจัดโรคไต, รสขมบำรุงหัวใจ-หล่อเลี้ยงม้าม-ขจัดโรคตับ, รสหวานบำรุงปอด-หล่อเลี้ยงม้าม-ขจัดโรคหัวใจ, รสเผ็ดบำรุงปอด-บำรุงไต-ขจัดโรคม้าม, รสเค็มบำรุงปอด-ขจัดโรคตับ ห้ารสสอดคล้องกับธาตุทั้งห้า ร่างกายทั้งสี่สอดคล้องกับสี่ฤดู ชีวิตสอดคล้องกับสี่ฤดูและธาตุทั้งห้า ใช้แม่เลี้ยงลูกสามารถยืดอายุ ใช้ลูกคุ้มครองแม่สามารถขจัดโรค ข้อความท้ายเห็นว่า เนื้อหาเหล่านี้ เดิมควรเป็นข้อความนำก่อนรายการยาหยก-หิน หญ้า ไม้ สามระดับ ภายหลังถูกคนตัดทอนออก
คำแนะนำจากปู้กว้า (卜瓜) : เนื้อหานี้อ้างอิงจากตำราแพทย์แผนจีนโบราณคลาสสิก มีไว้เพื่อการศึกษาเรียนรู้วัฒนธรรมดั้งเดิมเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำในการวินิจฉัย ใช้ยา หรือการรักษาทางการแพทย์ใดๆ; หากรู้สึกไม่สบายกรุณารีบไปพบแพทย์ทันที