素问：天元纪大论篇第六十六

สุริยบรรพ: เทียนหยวนจี้ต้าลุ่น เผียะที่ ๖๖

คำแปลโดยรวม

พระจักรพรรดิหวงตรัสถามว่า: ฟ้าประกอบด้วยธาตุทั้งห้า คือ ไม้ ไฟ ดิน โลหะ น้ำ ครอบครองทิศทั้งห้า คือ ตะวันออก ใต้ กลาง ตกตก เหนือ จึงให้กำเนิดภูมิอากาศห้าประการ คือ หนาว ร้อน แห้ง ชื้น ลม ร่างกายมนุษย์มีอวัยวะทั้งห้า คือ หัวใจ ตับ ม้าม ปอด ไต ให้กำเนิดลมปราณแห่งอวัยวะทั้งห้า จึงเกิดอารมณ์ทั้งห้าคือ ยินดี โกรธ คิด กังวล กลัว ในตำราแพทย์กล่าวว่า ห้าฤดู (ลมปราณแห่งธาตุทั้งห้า ไม้ ไฟ ดิน โลหะ น้ำ) ถ่ายทอดสืบต่อกันเป็นลำดับ แต่ละสิ่งปกครองช่วงเวลาหนึ่ง ครบปีแล้วเวียนกลับมาเริ่มต้นใหม่ ข้าพเจ้าได้ทราบแล้ว บัดนี้ขอเรียนถามว่า: ห้าฤดูกับ สามหยินสามหยาง (ไท้อิน เสี่ยวอิน เจวี๋ยอิน ไท่หยาง เสี่ยวหยาง หลังหยาง) มีอาการแสดง ควรจะประสานกันอย่างไร?

鬼臾区 (กุ่ย ยฺหวี่ ชวี) คำนับซ้ำสองครั้งแล้วตอบว่า: พระองค์ตรัสถามอย่างลึกซึ้งยิ่งนัก ห้าฤดูหยินหยาง เป็นรากฐานอันยิ่งใหญ่ของการเคลื่อนไหวของฟ้าดิน เป็นหลักการสำคัญของสรรพสิ่ง เป็นต้นกำเนิดแห่งการเปลี่ยนแปลง เป็นจุดเริ่มต้นของการเจริญเติบโตและการทำลายล้าง เป็นที่สถิตแห่งความศักดิ์สิทธิ์ จะไม่ให้รอบรู้ได้อย่างไร? ฉะนั้น การกำเนิดของสรรพสิ่งเรียกว่า "ฮว่า" (การเปลี่ยนรูป) การพัฒนาไปสู่จุดสูงสุดเรียกว่า "เปี่ยน" (การเปลี่ยนแปร) การเปลี่ยนแปลงของหยินหยางที่ยากจะคาดเดาเรียกว่า "เสิน" (ความศักดิ์สิทธิ์) การทำหน้าที่อันแสนพิเศษโดยไม่มีที่อยู่ตายตัวเรียกว่า "เซิ่ง" (ผู้รู้แจ้ง) การทำงานของการเปลี่ยนแปลง บนฟ้าแสดงออกเป็นความลึกลับลึกซึ้ง ในมนุษย์แสดงออกเป็นธรรมะ บนดินแสดงออกเป็นการหล่อเลี้ยง; การหล่อเลี้ยงให้กำเนิดรสทั้งห้า ธรรมะให้กำเนิดปัญญา ความลึกลับให้กำเนิดความศักดิ์สิทธิ์ ความศักดิ์สิทธิ์บนฟ้าเป็นลม บนดินเป็นไม้; บนฟ้าเป็นร้อน บนดินเป็นไฟ; บนฟ้าเป็นชื้น บนดินเป็นดิน; บนฟ้าเป็นแห้ง บนดินเป็นโลหะ; บนฟ้าเป็นหนาว บนดินเป็นน้ำ ฉะนั้น บนฟ้าคือลมปราณที่ไร้รูป บนดินคือสสารที่มีรูป รูปและลมปราณตอบสนองซึ่งกันและกัน จึงให้กำเนิดสรรพสิ่ง ฟ้าดิน เป็นที่รองรับเบื้องบนเบื้องล่างของสรรพสิ่ง; ซ้ายขวา เป็นเส้นทางเดินของหยินหยาง; น้ำไฟ เป็นเครื่องแสดงของหยินหยาง; โลหะไม้ เป็นจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดของการเจริญเติบโตและการเก็บเกี่ยว ลมปราณมีมากน้อยแตกต่างกัน รูปแบบมีความแข็งแรงอ่อนแอต่างกัน บนล่างตอบสนองซึ่งกันและกัน จึงปรากฏการเพิ่มหรือลด

พระจักรพรรดิหวงตรัสถามว่า: ต้องการเข้าใจว่าห้าฤดูครองเวลาเช่นไร? 鬼臾区ตอบ: ลมปราณแห่งห้าฤดูเคลื่อนไป แต่ปีหนึ่งครบ ไม่เพียงครองฤดูใดฤดูหนึ่งเท่านั้น พระจักรพรรดิตรัสว่า: โปรดอธิบายโดยละเอียด 鬼臾区กล่าวว่า: ข้าพเจ้าศึกษา ไท่สื่อเทียนยฺเหวียนชี่ (ตำราเก่าแก่ยิ่ง) มาเนิ่นนาน ในตำรากล่าวว่า: อวกาศอันกว้างใหญ่ไพศาล เป็นรากฐานดั้งเดิมแห่งการสร้างสรรค์และการเปลี่ยนแปลง สรรพสิ่งเริ่มต้นจากนี้ ห้าฤดูหมุนเวียนอยู่บนฟ้าไม่หยุดยั้ง แผ่กระจายปราณอันบริสุทธิ์ ควบคุมรากฐานการให้กำเนิดของแผ่นดิน ดาวเก้าดวงส่องแสงสะท้อน ดาวเจ็ดดวง (อาทิตย์ จันทร์ ไม้ ไฟ ดิน โลหะ น้ำ) โคจรเวียน มีหยินมีหยาง มีอ่อนมีแข็ง มืดและสว่างต่างอยู่ตามที่ เย็นร้อนสลับกัน หย่อนตึงสลับกัน เกิดๆ เปลี่ยนแปลงๆ สรรพสิ่งแสดงรูปร่างของตน วงศ์ตระกูลข้าพเจ้าถ่ายทอดมาสิบชั่วอายุคน ก็คือเนื้อหาเหล่านี้

พระจักรพรรดิตรัสว่า: ดี. ที่เรียกว่า "ลมปราณมีมากน้อย รูปแบบมีความแข็งแรงอ่อนแอ" หมายถึงอะไร? 鬼臾区ตอบ: ลมปราณหยินหยางมีมากน้อยต่างกัน จึงแบ่งเป็นสามหยินสามหยาง รูปแบบมีความแข็งแรงอ่อนแอ หมายถึง การปกครองหลักของธาตุทั้งห้ามี เกินไป และ ไม่ถึง ดังนั้น เมื่อเริ่มต้นหากเกินไป ถัดมามักจะไม่ถึง; เมื่อไม่ถึงกำลังจะผ่านไป เกินไปก็ตามมา การเข้าใจการมาถึงและการติดตามของลมปราณ ทำให้สามารถคาดการณ์ภูมิอากาศได้ การสอดคล้องกับฟ้าเรียกว่า "เทียนฝู" (เครื่องหมายของฟ้า) การสอดคล้องกับปีเรียกว่า "สุยจื้อ" (又称 "สุยฮุ่ย") เมื่อทั้งสามประสานกัน จึงเป็นปีแห่งความสงบ

พระจักรพรรดิตรัสถามว่า: บนล่างตอบสนองซึ่งกันและกันอย่างไร? 鬼臾区ตอบ: หนาว ร้อน แห้ง ชื้น ลม ไฟ เป็นหยินหยางของฟ้า สามหยินสามหยางประคองอยู่เบื้องบน ไม้ ไฟ ดิน โลหะ น้ำ ไฟ เป็นหยินหยางของดิน การเจริญเติบโต การเก็บเกี่ยว การหล่อเลี้ยง การสะสม ตอบสนองอยู่เบื้องล่าง ฟ้าใช้หยินให้กำเนิด หยางให้เจริญ ดินใช้หยินทำลาย หยางให้เก็บซ่อน ฟ้ามีหยินหยาง ดินก็มีหยินหยาง ไม้ ไฟ ดิน โลหะ น้ำ ไฟ เป็นหยินหยางของดิน สอดคล้องกับการเจริญเติบโต การเก็บเกี่ยว การหล่อเลี้ยง การสะสม ฉะนั้น ในหยางมีหยิน ในหยินมีหยาง ฉะนั้น จึงต้องเข้าใจธรรมะของหยินหยางแห่งฟ้าดิน ลมปราณที่สอดคล้องกับฟ้าเคลื่อนไหวไม่หยุดยั้ง จึงทุกห้าปีเคลื่อนไปข้างขวาหนึ่งก้าว; ลมปราณที่สอดคล้องกับดินสงบรักษาตำแหน่ง จึงทุกหกปีเวียนครบรอบ การเคลื่อนไหวและความสงบตอบสนองซึ่งกันและกัน บนและล่างควบคุมซึ่งกันและกัน หยินและหยางสลับ交错 การเปลี่ยนแปลงจึงเกิดขึ้น

พระจักรพรรดิตรัสถามว่า: การเวียนครบรอบของบนล่าง มีจำนวนกำหนดหรือไม่? 鬼臾区ตอบ: ฟ้าใช้หกเป็นจังหวะ ดินใช้ห้าเป็นระเบียบ ลมปราณฟ้าวนเวียน หกปีครบหนึ่งรอบ ระเบียบของดินสิ้นสุด ห้าปีครบหนึ่งรอบ จวินฮั่ว (ไฟประมุข) ปกครองความศักดิ์สิทธิ์ ** เซียงฮั่ว** (ไฟผู้ช่วย) ปกครองตำแหน่ง ห้าหกประสานกัน รวมเจ็ดร้อยยี่สิบ ฤดูกาล เป็นหนึ่งยุค รวมสามสิบปี; หนึ่งพันสี่ร้อยสี่สิบฤดูกาล รวมหกสิบปี เป็นหนึ่งรอบ เกินไปและไม่ถึง จะปรากฏชัดเจน

พระจักรพรรดิตรัสว่า: สิ่งที่ท่านกล่าว ด้านบนครอบคลุมลมปราณฟ้า ด้านล่างครบถ้วนระเบียบดิน กล่าวได้ว่าสมบูรณ์มาก ข้าพเจ้าปรารถนาเมื่อได้ฟังแล้วจะเก็บรักษาไว้ ด้านบนใช้ปกครองราษฎร ด้านล่างใช้ดูแลตนเอง ทำให้ราษฎรเข้าใจ บนล่างสามัคคีปรองดอง คุณธรรมแผ่ลงมา ลูกหลานไม่ต้องกังวล สืบทอดไปยังชนรุ่นหลัง ไม่มีที่สิ้นสุด จะได้ฟังอีกหรือไม่? 鬼臾区ตอบ: หัวใจของหลักการอันลึกซึ้งเหล่านี้ ใกล้ชิดและละเอียดอ่อนยิ่งนัก เมื่อมาถึงสามารถมองเห็นได้ เมื่อผ่านไปสามารถสืบย้อนได้ ผู้เคารพบูชาจะเจริญรุ่งเรือง ผู้ดูหมิ่นจะเสื่อมถอย ฝ่าฝืนธรรมะแห่งฟ้าแล้วทำตามใจชอบ จะประสบภัยพิบัติจากฟ้า จงเคารพธรรมะแห่งฟ้า ขอให้ข้าพเจ้ากล่าวสาระสำคัญ

พระจักรพรรดิตรัสว่า: ผู้ที่善于พูดถึงจุดเริ่มต้น ย่อมสามารถเชื่อมโยงกับจุดจบ; ผู้ที่善于พูดถึงสิ่งที่ใกล้ ย่อมสามารถรู้สิ่งที่ไกล ฉะนั้น หลักอันลึกซึ้งสิ้นสุดลงและธรรมะไม่คลุมเครือ จึงเรียกว่า "หมิง" (ความสว่างแจ้ง) ขอให้ท่านขยายความเรียบเรียง ทำให้มีระเบียบ เรียบง่ายแต่ไม่ขาดตอน ยาวนานแต่ไม่ขาดสาย ง่ายต่อการใช้และไม่ลืมเลือน เป็นหลักการสำคัญ ขอได้โปรดฟังสาระสำคัญทั้งหมด 鬼臾区กล่าวว่า: พระองค์ตรัสถามอย่างสูงส่ง! ธรรมะชัดเจนยิ่ง! ดั่งตีกลองย่อมมีเสียง เสียงย่อมมีเสียงสะท้อน ข้าพเจ้าได้ยินว่า: ปีเจี่ยจี่ ปีจี่ (甲己) ฤดูดินนำ; ปีอี่เกิง (乙庚) ฤดูโลหะนำ; ปีปิงซิน (丙辛) ฤดูน้ำนำ; ปีติงเหริน (丁壬) ฤดูไม้นำ; ปีอู่กุ่ย (戊癸) ฤดูไฟนำ

พระจักรพรรดิตรัสถามว่า: ห้าฤดูกับสามหยินสามหยางประสานกันอย่างไร? 鬼臾区ตอบ: ปีจื่ออู่ (子午) ฟ้าคุ้มครองเป็นเสี่ยวหยิน; ปีฉู่เว่ย (丑未) เป็นไท่อิน; ปีหยินเซิน (寅申) เป็นเสี่ยวหยาง; ปีเม่าโหย่ว (卯酉) เป็นหลังหยาง; ปีเฉินซวี (辰戌) เป็นไท่หยาง; ปีชื่อไห่ (巳亥) เป็นเจวี๋ยอิน. (ในต้นฉบับ "จี่ไห่" ควรเป็น "ชื่อไห่" เนื่องจากตัวอักษรใกล้เคียงกัน) เสี่ยวหยินเป็นจุดเริ่มต้น เจวี๋ยอินเป็นจุดสิ้นสุด เหนือเจวี๋ยอิน ลมปราณปกครอง; เหนือเสี่ยวหยิน ความร้อนปกครอง; เหนือไท่อิน ความชื้นปกครอง; เหนือเสี่ยวหยาง เซียงฮั่วปกครอง; เหนือหลังหยาง ความแห้งปกครอง; เหนือไท่หยาง ความหนาวปกครอง นี่คือ "เปิ่น" (รากฐาน) เรียกว่า ลิ่วยฺเหวียน (หกปฐมธาตุ) พระจักรพรรดิตรัสว่า: ธรรมะนี้รุ่งโรจน์จริง! วาทะนี้ชัดเจนจริง! โปรดจารึกลงบนแผ่นหยก เก็บไว้ในหีบทองคำ ชื่อว่า เทียนยฺเหวียนจี้

🧠 ความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง

หลักการแกนกลาง 💡

• แก่นสาระของทฤษฎีห้าฤดูหกลมปราณ บทนี้เป็นบทนำและแก่นสาระของทฤษฎี "ลมปราณฤดูกาล" ในแพทย์แผนจีน ใช้天干 (ขั้วฟ้าทั้งสิบ) เปลี่ยนเป็นห้าฤดู และ地支 (ขั้วดินทั้งสิบสอง) เปลี่ยนเป็นหกลมปราณ ผ่านการ "ห้าหกประสาน" อนุมานการเปลี่ยนแปลงเชิงวัฏจักรของภูมิอากาศและชีวิต ห้าฤดูครองปี หกลมปราณคุ้มครองฟ้า เมื่อทั้งสองซ้อนทับกัน เกิดเป็นวงรอบสามสิบปีต่อยุค หกสิบปีต่อรอบ
• การ correspondences ขอ งสามหยินสามหยางกับหกลมปราณ เจวี๋ยอิน—ลมปราณ เสี่ยวหยิน—ลมปราณร้อน (จวินฮั่ว) ไท่อิน—ความชื้น เสี่ยวหยาง—เซียงฮั่ว หลังหยาง—ความแห้ง ไท่หยาง—ความหนาว ในธาตุทั้งห้า "ไฟ" ถูกแบ่งเป็น จวินฮั่ว และ เซียงฮั่ว ทำให้ธาตุทั้งห้ากลายเป็นหกลมปราณ correspondences กับสามหยินสามหยาง
• รูปและลมปราณตอบสนองซึ่งกันและกัน หยินหยางแทรกซึ่งกันและกัน ลมปราณแห่งฟ้ากับรูปแห่งดินตอบสนองซึ่งกันและกันให้กำเนิดสรรพสิ่ง; ในหยางมีหยิน ในหยินมีหยาง ชี้ให้เห็นว่าหยินหยางไม่ใช่การแบ่งแยกโดยสิ้นเชิง แต่รวมกันและเปลี่ยนซึ่งกันและกัน มุมมองเชิงพลวัตองค์รวมนี้เป็นวิธีพื้นฐานของแพทย์แผนจีนในการทำความเข้าใจธรรมชาติและร่างกายมนุษย์
• เกินไป ไม่ถึง และเทียนฝู สุยจื้อ การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศมีการสลับระหว่างเกินและไม่ถึง; เมื่อฤดูปีสอดคล้องกับลมปราณคุ้มครองฟ้าเรียกว่า "เทียนฝู" เมื่อสอดคล้องกับลักษณะธาตุของปีนักษัตรเรียกว่า "สุยจื้อ/สุยฮุ่ย" เมื่อทั้งสามประสานกัน ค่อนข้างสงบ สะท้อนการสรุปเชิงประสบการณ์ของคนโบราณเกี่ยวกับกฎความผันผวนของภูมิอากาศ

ความเข้าใจสมัยใหม่ 🌟

• ห้าฤดูหกลมปราณเป็นแบบจำลองภูมิอากาศ–การแพทย์ที่คนจีนโบราณใช้天干地支เป็นสัญลักษณ์ พยายามอนุมานความสัมพันธ์ระหว่างการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศกับสุขภาพมนุษย์ สะท้อนการสังเกตและสรุปเชิงนามธรรมของคนโบราณเกี่ยวกับจังหวะธรรมชาติในระยะยาว
• การแพทย์เวลาและอุตุนิยศาสตร์สมัยใหม่ยอมรับว่าฤดูกาล ภูมิอากาศ จังหวะกลางวันกลางคืนมีผลต่อสุขภาพมนุษย์จริง แต่วิธีการอนุมานด้วย天干地支โดยเฉพาะของห้าฤดูหกลมปราณยังขาดการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์อย่างเข้มงวด ไม่สามารถใช้เป็นเครื่องมือที่เชื่อถือได้ในการทำนายโรคหรือชี้แนวทางการรักษาทางคลินิก
• "天干地支" "หยินหยางธาตุทั้งห้า" ในบทความนี้ควรเข้าใจเป็นสัญลักษณ์ปรัชญาโบราณและปฏิทิน ไม่ใช่เรื่องเดียวกับ "八字" ในการทำนายโชคชะตายุคหลัง ควรนำแนวคิด "ปฏิบัติตามจังหวะธรรมชาติ ใส่ใจความสัมพันธ์ระหว่างภูมิอากาศกับร่างกาย" มาใช้ ละทิ้งการคำนวณเชิงกลไกและลี้ลับ

ข้อ启示ในการดูแลสุขภาพ ⚡

• ปฏิบัติตามสี่ฤดู ฤดูใบไม้ผลิป้องกันลม ฤดูร้อนป้องกันความร้อน ฤดูฝนป้องกันความชื้น ฤดูใบไม้ร่วงป้องกันความแห้ง ฤดูหนาวป้องกันความหนาว ปรับการทำงานและการพักผ่อนตามการเปลี่ยนแปลงฤดูกาลอย่างเหมาะสม
• อารมณ์สงบ อารมณ์ทั้งห้า โกรธ ยินดี คิด กังวล กลัว สัมพันธ์กับอวัยวะทั้งห้า ในชีวิตประจำวันควรระวังไม่ให้เกินขอบเขต รักษาอารมณ์ให้มั่นคง
• การกินอย่างมีสติ อาหารร้อนเย็นพอดี รสทั้งห้า (เปรี้ยว ขม หวาน เผ็ด เค็ม) ไม่เหลื่อมล้ำ รักษาความสมดุลของการกิน
• เวลาทำงานพักผ่อนเป็นระบบ ปฏิบัติตามจังหวะกลางวันกลางคืนตามธรรมชาติ ไม่นอนดึก ไม่ทำงานหนักเกินไป ช่วยให้ร่างกายรักษาจังหวะปกติ

ข้างต้นเป็นเพียงข้อแนะนำในการดูแลสุขภาพโดยทั่วไป ไม่เฉพาะเจาะจงต่อโรคใดโรคหนึ่งโดยเฉพาะ

📚 ความรู้ที่เกี่ยวข้อง

• แนวคิดที่เกี่ยวข้อง ห้าฤดู หกลมปราณ สามหยินสามหยาง ฟ้าคุ้มครองดินรองรับ เทียนฝู สุยจื้อ (สุยฮุ่ย) เกินไปไม่ถึง ลิ่วยฺเหวียน เปิ่นเปียวจงชี่ จวินฮั่ว เซียงฮั่ว
• อ่านเพิ่มเติม 《หวงตี้เน่ยจิงซู่เวิน》 บทความเรื่องลมปราณทั้งเจ็ด: 《อู๋สิงหยุนต้าลุ่น》《ลิ่วเว่ยจื้อต้าลุ่น》《ชี่เจียวเปี้ยนต้าลุ่น》《อู๋ฉางเจิ้งจื้อลุ่น》《ลิ่วยฺเหวียนเจิ้งจี้ลุ่น》《จื้อเจินเย่าต้าลุ่น》; 还可参照 《ซู่เวิน·ลิวเจี๋ยจ้างเซียงลุ่น》

天干เปลี่ยนเป็นห้าฤดู (ตามที่บันทึกในบทนี้):

地支เปลี่ยนเป็นหกลมปราณคุ้มครองฟ้า (ตามที่บันทึกในบทนี้):

เนื้อหานี้อ้างอิงจากคัมภีร์โบราณแพทย์แผนจีน มีไว้เพื่อการศึกษาและเรียนรู้วัฒนธรรมดั้งเดิมเท่านั้น ไม่ถือเป็นคำแนะนำในการวินิจฉัย การใช้ยา หรือการรักษาทางการแพทย์ใดๆ หากรู้สึกไม่สบาย โปรดไปพบแพทย์ทันที